الادعاء القانوني – هل ينبغي تفصيله في الدعوى القضائية وما هي سلطة القاضي؟

ما الفرق بين الدعوى القانونية والدعوى الواقعية؟

الدعوى القانونية هي دعوى تستند عادةً إلى نص قانوني أو حكم قضائي. في المقابل، الدعوى الواقعية هي دعوى يقدمها أحد المتقاضين بناءً على معرفته الشخصية، أو معرفة من ينوب عنه، بحدث أو واقعة ما.

على سبيل المثال: رأى والدي داني يأخذ منتجات غذائية من السوبر ماركت دون دفع ثمنها. الحجة الواقعية هي أن والدي رأى داني يسرق بالفعل منتجات غذائية من السوبر ماركت. أما الحجة القانونية في هذه الحالة فهي أن داني ارتكب جريمة السرقة كما هو مُعرَّف في المادة 383 من القانون.القانون الجنائي.

هل هناك شرط لتفصيل كل دعوى قانونية في بيان الدعوى؟

تحدد لوائح الإجراءات المدنية كيفية قيام مطالبة وما الذي يجب تفصيله تحديداً في ذلك. فيما يتعلق بتفصيل الحقائق والحجج القانونية، تنص المادة 14(أ) من لوائح الإجراءات المدنية على ما يلي:

سيتضمن الجزء الثالث من بيان المطالبات تفاصيل الحقائق التي تشكل أساس بيان المطالبات وأي معلومات إضافية، والغرض منها هو المساعدة في توضيح النزاع والتركيز على الاختلافات بين الأطراف.

ينص هذا النظام بوضوح على أن بيان الدعوى يجب أن يفصّل الادعاءات الواقعية، ولكنه لا يشير صراحةً إلى الادعاءات القانونية. أي، ليس هناك التزام بتفصيل الأحكام القانونية ذات الصلة التي تعتمد عليها، وسيظل القاضي مخولاً بالاعتماد على الحجج القانونية التي لم تذكرها، شريطة أن تدعمها حججك الواقعية.

في الوقت نفسه، لا يوجد ما يمنع من تفصيل أي حجة قانونية يمكن أن تساعد في توضيح النزاع وتركيز حجج الأطراف، وإذا كنت تعتقد أن هذا سيسهل على القاضي فهم القضية، فلا يوجد ما يمنع من تفصيل الأحكام القانونية ذات الصلة والتركيز على أقسام محددة.

موقف المحكمة العليا بشأن عدم تناول أي دعوى قانونية في القضية

كجزء من الإجراءات القضائية، قد تواجه موقفًا لم تذكر فيه أي دعوى قانونية في بيان الدعوى، ولكنك أشرت إليها في مرحلة لاحقة، ويرفع الطرف الآخر دعوى تتعلق بها. امتداد أمامي (هذه حجة قانونية مصممة لمنع أحد المتقاضين من تقديم حجج جديدة مع تقدم الإجراءات.)

ليس هناك بالضرورة سبب للقلق لأن موقف المحكمة العليا هو أن هذا السلوك لا يشكل بالضرورة توسيعاً لجبهة ما.

רע"א 3149/24 רבין מגידש נ' יואב מגידש

أما بخصوص ادعاء المدعي بأن اتفاقية التفاهم هي اتفاقية ائتمان لم ترد في لائحة الدعوى التي قدمها المدعى عليه، فبالإضافة إلى أن محكمة الصلح قد قررت أن هذا الادعاء غير صحيح من الناحية الواقعية (انظر قرار محكمة الصلح في هذه المسألة في الفقرة 66 من حكمها)، فحتى لو كان هذا الادعاء صحيحًا، فلن يكون في مصلحة المدعي. שכן בכתב התביעה נדרש התובע לפרט את העובדות המשמשות יסוד לטענותיו (תקנה 14(א) לתקנות סדר הדין האזרחי), ובית המשפט רשאי לדון מיוזמתו במשמעות המשפטית הנגזרת מאותן עובדות (ראו: ע"א 8023/16 ארביב אור נ' פנטופט ג'נאח, פסקה 9 לפסק דינה של השופט ע' ברון [נבו] (20.8.2019)).

ע"א 7183/13 אסתר ברק נ' דלתא קפיטל גרופ בע"מ

אין זה קשה להבחין בכך שניסוח הסעד המבוקש לא היה מן המשופרים. האם חרף ניסוח פתלתל זה של הסעד המבוקש בכתב התביעה היה יכול בית המשפט המחוזי, מיוזמתו, להידרש לכלים החוזיים שעליהם עמד בכל הקשור בגובה הריבית המוסכמת על הצדדים? לפני שנים רבות נקבע בפסיקתנו כי "[…] בית-משפט לא יפסוק על סמך עילה השונה מזו אשר נטענה בכתבי-הטענות" (ע"א 11/62 חכמוב נ' סטולר, פ"ד טז 1395, 1400 (1962); ראו גם ע"א 375/84 דרורה עדן בשם עיזבון המנוח אלברט עדן ז"ל נ' אל פאגורי, פ"ד מב(4) 226, 237 (1988)).

שנים אחר כך נקבע כי "אפילו נאמר, כי אין בית המשפט מנוע מלהיזקק לקונסטרוקציה משפטית, שלא הועלתה בטיעוני הצדדים, הרי ברור שיש להתייחס לכך כאל צעד חריג, שבית המשפט יבחר בו רק במקרים מיוחדים, כאשר דרישות הצדק מחייבות זאת" (ע"א 536/89 פז חברת נפט בע"מ נ' לויטין, פ"ד מו(3) 617, 625 (1992)).

מאז השתנו העיתים. כיום מקובל עלינו כי כאשר התובע הציג את כל העובדות המגבשות את עילת התביעה, אין תביעתו נדחית "רק משום שלא נתן לעילה את ה'כותרת המשפטית' המתאימה ולא הפנה לחוק שממנו נובעת זכות תביעתו" (ע"א 6157/08 אסמאעיל נ' מילאדי, [פורסם בנבו] פסקה 10 (5.9.2011)), שכן "לא הכותרת המשפטית לעילת התביעה היא הטעונה הבהרה והתייחסות מבראשית בכתב התובענה, אלא העובדות המקימות עילה כזו" (ע"א 794/86 החברה המרכזית לשכון ולבנין בע"מ נ' פינק, פ"ד מד(1) 226, 230 (1990) (ההדגשה הוספה – ע' פ')).

…

הכלל הוא, אפוא, כי אזכורה של הוראת דין בכתב התביעה הוא בגדר רשות ולא חובה, להוציא המקרה של הפרת חובה חקוקה (תקנה 74(א) לתקנות; ע"א 9422/06 הראל חברה לביטוח בע"מ נ' BTR Environmental Limited, [פורסם בנבו] פסקה י"ט (17.1.2010); ע"א 11900/05 אלומות חולון בע"מ נ' לחם חי בע"מ, [פורסם בנבו] פסקה 4 (19.6.2007); ע"א 6064/93 מימסב חברה למילוי מיכלי סודה ביתיים בע"מ נ' סודהגל בע"מ, פ"ד נ(3) 35, 44 (1996)).

על כן, ככל שלפני בית המשפט עמדה מערכת עובדתית מסוימת, רשאי הוא לפסוק על פי נימוקים משפטיים שונים מאלה שהועלו בתביעה, "ובלבד שהתמונה נובעת מן הראיות שהיתה לצדדים ההזדמנות להידרש אליהן" (רע"א 7288/12 רוזן נ' אברמוביץ, [פורסם בנבו] פסקה י"א (23.10.2012)). ואמנם לעניין זה יפה הזהירות, שכן על הנתבע לדעת מפני מה עליו להתגונן ויש לאפשר לו להכין הגנתו כראוי ולהיערך לקראת המשפט (ראו דברי השופט י' עמית בעניין רום, פסקה 4 לחוות דעתו; ע"א 7130/01 סולל בונה בנין ותשתית בע"מ נ' תנעמי, פ"ד נח(1) 1, 13 (2003)).

لا يمكن في كل حالة أن تستند دعوى قانونية إلى شيء لم يُذكر في بيان الدعوى.

وكما يمكن للمرء أن يجد أحكاماً تنص صراحة على أنه لا يوجد التزام بمعالجة كل مطالبة قانونية في بيان الدعوى، يمكن للمرء أيضاً أن يجد أمثلة على أحكام تنص على أن إثارة مطالبة قانونية يمكن في حالات معينة (وحالات نادرة نسبياً) اعتبارها توسيعاً للجبهة (مما سيؤدي إلى رفض المطالبة أو تجاهلها).

דוגמה ניתן למצוא בפסק דין ע"א 19249-06-23 ר. זנזורי חברה לבניה בע"מ נ' יעקב צין בע"מ:

הכלל היסודי בשיטת המשפט שלנו מקדמת דנא הוא, שבית המשפט לא יפסוק בעילה שלא נטענה בכתב התביעה ולא ייתן פסק דין על סמך עילה שונה מזו שנטענה בו (ע"א 767/77 בן חיים נ' כהן, פ"ד לד(1) 564). דרך המלך להוספת או לשינוי עילה שלא נטענה בכתב התביעה היא על-ידי הגשת בקשה לתיקון כתב התביעה (רע"א 2595/08 דוכן נ' מדינת ישראל [נבו] (21.5.2008), וראו: יששכר רוזן צבי, הרפורמה בסדר הדין האזרחי-מורה נבוכים, מהדורה שנייה (להלן – "רוזן צבי"), עמ' 301).

أما الطريقة الأخرى للقيام بذلك فهي وفقًا للقواعد الأكثر تقييدًا الموضحة بشأن تعديل/توسيع الواجهة (روزن تسفي، المرجع نفسه). وقد ورد في حكم غاني هاراري (الفقرة 33) ما يلي:

"ברגיל, בעל דין איננו רשאי לחרוג מגדר המחלוקת שהוצבה בכתב הטענות אלא אם נענה בית המשפט לבקשתו לתקן את כתב התביעה או שהצד השני הסכים, במפורש או מכללא, להרחבת חזית (ראו רע"א 8600/12 שירותי בריאות כללית נ' משטה [פורסם בנבו] (3.2.2013); ע"א 6799/02 יולזרי נ' בנק המזרחי המאוחד בע"מ, פ"ד נח(2) 145, 151 (2003); רע"א 9123/05 אדמוב פרויקטים (89) בע"מ נ' סיטי סטיייט מקבוצת אלפו בע"מ, בפסקה 12 והאסמכתאות שם [פורסם בנבו] (25.10.2007) (להלן: עניין אדמוב פרויקטים); אורי גורן סוגיות בסדר דין אזרחי 90-88 (מהדורה עשירית, 2009)).

עם זאת, נקבע בפסיקה כי יש לבחון את הטענה להרחבת חזית מבחינה מהותית ועל רקע הרציונאלים העומדים בבסיסו של הכלל והם: מניעת עיוות דין והגנה על יכולתם של בעלי דין להתמודד עם טענות שהועלו כנגדם (ע"א 8881/07 לב נ' טובי, בפסקה 22 [פורסם בנבו] (27.8.2012) (להלן: עניין טובי)).

על רקע רציונאלים אלה, הבחינה הפסיקה בין טענות עובדתיות חדשות לבין טענות משפטיות ונקבע כי הכלל של מניעת הרחבת חזית מופנה בעיקר נגד הראשונות ולא כנגד האחרונות (עניין טובי, שם). באשר לטענות משפטיות חדשות נקבע, כי ככל שהן מצויות בגדרה של מסגרת עילת התביעה הנובעת מהנתונים העובדתיים והמשפטיים הפרושים בפני בעל הדין, לא בהכרח מדובר בהרחבת חזית אסורה (ע"א 9803/01 תחנת שירות ר"ג בע"מ נ' סונול ישראל בע"מ, פ"ד נח(3) 105, 117-116 (2004) (הובא בעניין טובי))".

في القضية التي نوقشت هناك، تم تحديد أن توسيع الواجهة تم على أساس قانوني وليس على أساس واقعي، وبالتالي تم السماح به.

יצוין, כי בפסק דין קודם של בית המשפט העליון, ע"א 536/89 פז חברת נפט בע"מ נ' לויטין, פ"ד מו(3) 617, 625, נפסק כי גם ביחס לסמכותו של בית המשפט להתיר הרחבת חזית כשמדובר בטענות משפטיות, "חובתו של בית המשפט לבדוק, לפני שיפעיל את סמכותו בכיוון זה על-פי יוזמתו, האם העובדות המקימות את העילה המשפטית, אשר אפשר, לדעתו, להיזקק לה, אכן נטענו במפורש בכתב התביעה, ולא רק ניתן להסיקן במשתמע ממה שנאמר על-ידי הצדדים או העדים".

בפסיקה המאוחרת יותר נמצאה גישה מרוככת יותר בסוגיית התרת שינוי/ הרחבת חזית כשהמדובר בטענות משפטיות (ע"א 6157/08 אסמאעיל נ' מלאדי [נבו] (5.9.2011); ע"א 7183/13 ברק נ' דלתא קפיטל גרופ בע"מ [נבו] (12.7.2015)) וגישה נוקשה יותר (ע"א 9809/01 תחנת שירות ר"ג נ' סונול [נבו] (16.2.2004)), אך ההבחנה היסודית נותרה בין הרחבת חזית בטענות עובדתיות, שככלל לא תותר, לבין הרחבת חזית בטענות משפטיות שביחס אליהן ניתן לנהוג בגמישות (ע"א 8023/16 ארביב נ' ג'אנח [נבו] (20.8.2019), ראו: ד"ר יעקב שקד, שופט, סדר הדין האזרחי החדש, מהדורה שלישית, עמ' 216, וראו גם: רוזן צבי, עמ' 307-306, המוצא בהלכה שנפסקה בעניין תחנות שירות ר"ג, "צעד בכיוון הנכון").

ختاماً

ثمة فرق بين الادعاء الواقعي والادعاء القانوني. فبينما يجب تفصيل الادعاءات الواقعية في لائحة الدعوى، لا يُشترط تفصيل الادعاءات القانونية في لائحة الدعوى، ويجوز للقاضي الذي يفصل في النزاع بين الطرفين الاعتماد عليها.

في حالات استثنائية للغاية، يشكل الادعاء القانوني توسعًا لجبهة محظورة، ويحدث هذا بشكل رئيسي في حالة لا تدعم فيها الحجة الواقعية الحجة القانونية.

وفقًا لأحكام المحكمة العليا، لا يوجد خطأ أو خلل في عدم إثارة دعوى قانونية في نطاق بيان الدعوى.