العقد الشفهي – هل له صلاحية قانونية أم يمكن انتهاكه؟

العقد الشفهي، كما يوحي اسمه، يُبرم شفهياً دون أي وثيقة مكتوبة. وينص قانون العقود صراحةً على أنه لا يوجد ما يمنع إبرام عقد شفهي.

وفي هذا الصدد، تنص المادة 23 من قانون العقود على ما يلي:

يجوز إبرام العقد شفهياً أو كتابياً أو بأي شكل آخر، ما لم يكن شكل معين شرطاً لصحة العقد بموجب القانون أو الاتفاق بين الطرفين.

יחד עם זאת, ישנם מספר מקרים חריגים בהם חוזה בע"פ לא מספיק ויש צורך לערוך عقد مكتوبيمكن إيجاد مثال على شرط الكتابة في العقد في القسم 8 من قانون العقارات، والذي ينص على ما يلي:

يتطلب الالتزام بإجراء معاملة عقارية وثيقة مكتوبة.

ومن الأمثلة الأخرى على الحالات التي لا يكفي فيها العقد الشفهي، التعهد بتقديم هدية لشخص ما في المستقبل (عادةً ما تكون هدية قيّمة). المادة 5(أ) قانون الانتظار وجاء في البيان ما يلي:

إن الالتزام بتقديم هدية في المستقبل يتطلب وثيقة مكتوبة.

ومن الأمثلة الأخرى على اشتراط وجود عقد مكتوب منح القروض. تنص المادة 2 من قانون الائتمان العادل على ما يلي:

يتطلب عقد القرض بين المقرض والمقترض وثيقة مكتوبة؛ ويجب أن يتم إعطاء موافقة العميل على إبرام عقد القرض بشكل صريح وأن يقوم المقرض بتوثيقها، ويجوز إعطاء هذه الموافقة من خلال توقيع العميل على عقد القرض؛ ويجوز لوزير العدل وضع أحكام بشأن الطريقة التي يتم بها توثيق هذه الموافقة.

במגזרים או קהילות מסוימות מאוד נפוץ שלא נערך חוזה בכתב, אלא כורתים הסכם בעל פה ולחיצת יד. התנהלות זו נפוצה בקרב יהלומנים או אנשי עסקים. לעיתים התנהלות זו מובילה לסכסוכים מסחריים בשווי מיליוני שקלים אשר מגיעים לפתחו של בית המשפט העליון, כפי שאירע לאחרונה בין שני אנשי עסקים אמידים (ע"א 4933/17 מרדכי איבגי נ' אריה פרידמן, פסק דין מיום 11.10.2020). במקרה זה أصدرت المحكمة العليا حكمها כי חוזה בע"פ ובלחיצת יד אכן נכרת בין הצדדים, וחייב את אחד אנשי העסקים לשלם לאחר מיליוני שקלים.

المخاطر الكبيرة المترتبة على الاعتماد على عقد شفوي

من أهم أهداف العقد المكتوب ضمان اليقين. فبمجرد وجود عقد مكتوب، يعرف الطرفان بنود الاتفاق بدقة، ويصعب التراجع عنه. وهذه هي المشكلة تحديداً عند إبرام اتفاق شفهي.

إذا لم يكن هناك شهود حاضرون وقت إبرام اتفاق شفهي بين الطرفين، فيمكن للطرف غير المهتم بالاتفاق نقضه بسهولة. وإذا ذهبت إلى المحكمة بعد ذلك خرق الاتفاقية בע"פ יהיה עליכם (כתובעים) להוכיח שאכן נכרת הסכם בעל פה. אם לא תצליחו להוכיח שנכרת הסכם בע"פ התביעה שלכם תדחה.

קושי נוסף שבו אתם עשויים להיתקל הוא שהצד שכנגד עשוי לטעון כי אכן נכרת הסכם בע"פ אך לא בתנאים שאתם טוענים להם, ושוב עולה בעיית ההוכחה.

يُفضل العقد المكتوب في أغلب الأحيان على العقد الشفهي.

قد يكون العقد الشفهي مناسبًا في الحالات التي تعلم فيها أنه إذا تم الوفاء به الإخلال بالعقد لن تضطر بالضرورة إلى الذهاب إلى المحكمة لأنها مسألة بسيطة لا تبرر استثمار الوقت والمال للتحقيق داخل جدران المحكمة.

בכל יתר המקרים עדיף לערוך הסכם בכתב ולא להסתפק בהסכם בע"פ, גם אם אם זה אומר שתצטרכו להסתייע בשירותיו של محامي عقود ולשלם לו בגין השירות שיעניק לכם. למעשה, זאת בדיוק אחת הסיבות העיקריות מדוע אנשים רבים מעדיפים לערוך חוזה בע"פ – על מנת לחסוך את העלויות הנלוות הכרוכות בחוזה בכתב.

تخيّل كم كان بإمكان رجال الأعمال، في القضية التي ذكرتها سابقًا، توفيره من تكاليف الإجراءات القانونية لو أنهم أبرموا اتفاقية مكتوبة. لا شك لديّ أنهم دفعوا لمحاميهم ما بين عشرات ومئات آلاف الشواقل لإدارة جميع الإجراءات القانونية، والوصول إلى المحكمة العليا. كان من الممكن أن تكلفهم صياغة اتفاقية مكتوبة بضعة آلاف على الأكثر.

חוזה בכתב, לעומת חוזה בע"פ, יעניק לכם ודאות ושקט נפשי. מדובר בעניינים מהותיים במיוחד כאשר שווי העסקה הרלוונטית לחוזה הוא גבוה.

هل تصر على عقد شفهي؟ هكذا ستقلل المخاطر

אם בכל זאת החלטתם לערוך חוזה בע"פ מומלץ שבמעמד ההסכם יהיו נוכחים עוד מספר אנשים אשר ישמעו שערכתם חוזה בעל פה ויהיו מודעים לתנאי החוזה. בצורה זו הפרת חוזה בע"פ תהיה בעייתית יותר משום שאם המקרה יגיע לבית המשפט יהיו עדים שיוכלו להעיד על קיומו או תנאיו.

בנוסף, על מנת להקשות על הפרת חוזה בע"פ מומלץ מיד אחרי ההסכמות לשלוח הודעה בכתב (לדוגמה בוואטסאפ או במייל) לצד שכנגד עם פרטי ההסכם. אם הצד שכנגד לא יעיר הערות כלשהן על מה שנשלח על ידכם, יהיה לו קשה יותר להפר את ההסכם בעתיד ולטעון שאין הסכם או שתנאי ההסכם שונים.

هل تحتاج إلى استشارة قانونية بخصوص عقد أو اتفاقية؟ تواصل معنا محامي عقود.

ختاماً

يمكن إبرام العقود كتابةً أو شفهياً (مع بعض الاستثناءات المذكورة في هذه المقالة). وفي كلتا الحالتين، تُعدّ العقود سارية المفعول قانوناً. ويكمن الفرق الأساسي بين العقدين في إثبات بنود العقد بدقة. فبينما يُبيّن العقد المكتوب بوضوح ما اتفق عليه الطرفان، غالباً ما يكون العقد الشفهي مثيراً للجدل، لذا إذا اخترتَ عدم اللجوء إلى الكتابة، فاحرص على توثيق الاتفاقات الشفهية، أو على الأقل، استعن بشهود يشهدون لصالحك بشأن بنود الاتفاق، عند الحاجة.

الأسئلة الشائعة حول العقود الشفهية