هل يمكن المطالبة بالتعويض قبل وقوع الإخلال الفعلي بالعقد في حالة توقع حدوثه؟

ما هو الإخلال المتوقع بالعقد؟

يُعدّ الإخلال المتوقع بالعقد حالةً يكون فيها عقدٌ قائمٌ بين الطرفين، لكن أحد الطرفين لا ينوي الالتزام ببنوده، بل وقد يكون قد أبلغ الطرف الآخر بذلك صراحةً. في هذه الحالة، يثور التساؤل حول ما يمكن للطرف المتضرر فعله.

يمكن إيجاد إجابة هذا السؤال في أحكام المادة 17 من قانون العقود (التعويضات المستحقة لـ الإخلال بالعقد), תשל"א – 1970, אשר קובע כך:

إذا أعرب أحد أطراف العقد عن نيته عدم تنفيذ العقد، أو إذا اتضح من ظروف المسألة أنه لن يكون قادراً أو لن يرغب في تنفيذه، فإن الطرف الآخر يحق له الحصول على سبل الانتصاف بموجب هذا القانون حتى قبل التاريخ المحدد لتنفيذ العقد، شريطة ألا تأمر المحكمة، عند إصدار أمر التنفيذ، بدفع المبلغ قبل التاريخ المحدد للتنفيذ.

من المادة 17 من قانون العقود، يمكننا أن نفهم ما يلي فيما يتعلق بالإخلال المتوقع بالعقد:

1. يشير مصطلح الإخلال المتوقع بالعقد إلى حالة يعلن فيها أحد الطرفين صراحةً أنه لن ينفذ العقد أو يمكن فهم ذلك من خلال الظروف المحيطة.
2. حتى في حالة حدوث خرق متوقع، يحق للطرف المتضرر الحصول على تعويضات (تعويضات) بموجب قانون العقود.
3. يمكن المطالبة بالتعويضات عن الإخلال المتوقع حتى قبل التاريخ المحدد لتنفيذ العقد.
4. لا يمكن الحصول على أي تعويضات عن الإخلال المتوقع بالعقد إذا أصدرت المحكمة أمراً تنفيذياً لتنفيذ العقد ولم تأمر بتنفيذ أحكام العقد قبل التاريخ المحدد لتنفيذه (في العقد نفسه).

ما هي التعويضات التي يمكن المطالبة بها في حالة الإخلال المتوقع بالعقد؟

تُعدّ سبل الانتصاف في حالة الإخلال المتوقع بالعقد مماثلة لتلك المُطبقة في حالة الإخلال الفعلي بالعقد، وهي مُحددة في القسم 2 منقانون العقودوالتي تنص على ما يلي:

في حالة الإخلال بالعقد، يحق للطرف المتضرر المطالبة بتنفيذه أو إلغاء العقدويحق له الحصول على تعويض، بالإضافة إلى أو بدلاً من أحد سبل الانتصاف المذكورة أعلاه، وذلك كله وفقاً لأحكام هذا القانون.

هذا يعني أنه في حال توقع شخص ما حدوث خرق للعقد المبرم معه، فسيكون بإمكانه تقديم شكوى. دعوى خرق العقد ולדרוש את הסעדים המפורטים בסעיף 2 לחוק החוזים. חשוב להבין שלא די "בהרגשה" של הצד שעומד להפגע שהחוזה עמו לא יקויים אלא צריכים להציג ראיות ממשיות לכך שהצד שמנגד לא מתכוון או לא התכוון לקיים את הוראות ההסכם. לא תמיד מדובר במטלה פשוטה.

أحكام المحكمة العليا بشأن مسألة الإخلال المتوقع بالعقد

إن أحكام المحكمة العليا ملزمة لجميع المحاكم الأخرى، ولذلك من الأهمية بمكان الإلمام بالسوابق القضائية، لأن هذه المعرفة قد تساعدك في كسب دعوى قضائية تقوم بها أو ستقوم بها في المستقبل.

בעניין הפרה צפויה בית המשפט העליון קבע במסגרת ע"א 195/85 בנק איגוד לישראל נ' ז'אק סוראקי (פסק דין מיום 20.2.1989), בין היתר, כך:

כזכור, לפני תום העבודה, בסביבות השעה 15:30, הודיע ד"ר בר-אור למשיבים, כי אין באפשרותו לבצע את העיסקה עוד באותו היום. הודעה זו עולה, מן הבחינה המשפטית, כדי הפרה צפויה, כהגדרתה בסעיף 17 לחוק החוזים (תרופות בשל הפרת חוזה), אשר לפיו:

"גילה צד לחוזה את דעתו שלא יקיים את החוזה, או שנסתבר מנסיבות הענין שלא יוכל או לא ירצה לקיימו, זכאי הצד השני לתרופות לפי חוק זה גם לפני המועד שנקבע לקיום החוזה, ובלבד שבית המשפט, בנתנו צו אכיפה, לא יורה שיש לבצע חיוב לפני המועד שנקבע לקיומו".

גילוי דעתו כאמור של צד לחוזה, מקנה ל"נפגע הצפוי" ברירה בין מספר תגובות חלופיות. כך נקבע בע"א 674/83 [6], בעמ' 123, מפי השופט בך:

"ואכן, משגילה צד דעתו, כי מתכוון הוא להפר את החוזה, או שנסתבר מנסיבות העניין, כי הוא עומד לעשות כן, עומדות לפני הצד שכנגד אפשרויות אחדות:

أ) يمكنه "قبول" الإخلال المتوقع والتوافق مع رغبة الطرف الآخر في الانسحاب من العقد. وبذلك، يقوم الطرف المتضرر من الإخلال المتوقع بإلغاء العقد فعلياً وإعفاء جميع الأطراف فيه من الالتزام بالعمل بموجبه؛

ب) يمكنه الاحتجاج على الإخلال المتوقع واعتبار العقد لاغياً وباطلاً والمطالبة بتعويض مناسب؛

ג) יכול הוא 'לדחות' את ההפרה הצפויה, תוך עמידה על זכותו לקיים את החוזה. אם בחר הנפגע מן ההפרה הצפויה בדרך זו, עומד החוזה בתוקפו, החיובים השונים על פיו שרירים וקיימים, שני הצדדים כאחד כפופים להם, ומטבע הדברים, אפשר שיופר החוזה על-ידי צד זה או אחר".

המשיבים טוענים, כטענה חלופית, כי לא היה כלל מקום לבחון את נושא הקטנת הנזק, שכן החובה להקטין את הנזק טרם נולדה ביום 2.9.82, שהרי עד תום אותו יום לא אירעה ההפרה ולא התגבש נזק הניתן להקטנה. הטענה היא כי הברירה הנתונה ל"נפגע הצפוי" מהפרה צפויה הוא לעמוד על קיום החוזה או לקבל את ההפרה הצפויה כהפרה. אם עמד על קיום החוזה, החוזה ממשיך להתקיים על כל חיוביו. מאחר שהחוזה עומד בתוקפו, הרי שעדיין לא הופר במשמעות הסעיפים 10- 13לחוק החוזים (תרופות בשל הפרת חוזה), וממילא לא נתגבשה חובת הקטנת הנזק הקבועה בסעיף 14(א) לחוק האמור:

"אין המפר חייב בפיצויים לפי סעיים 10, 12ו- 13בעד נזק הנפגע יכול היה, באמצעים סבירים, למנוע או להקטין" (ההדגשות שלי – מ' ש').

לעניין זה נאמר על-ידי פרופ' ז' צלטנר, דיני חוזים של מדינת ישראל (אבוקה, תשל"ד) 449:

"אין המפיר יכול לטעון כי הנפגע יכול היה להקטין את נזקו על-ידי מעשים שבהם יכול היה לנקוט לפני ההפרה, כי מבחינת ההגיון אין חובת הקטנת הנזק יכולה לקום לפני שהתעוררה שאלת הנזק, ז.א. לפני ההפרה. כך גם הדין האנגלי. משום כך אין שומעים טענה מפיו של המפיר, כי הנפגע יכול היה להקטין את נזקו לו היה 'מקבל' את הפרת החוזה ומבטלו. הנפגע רשאי להמשיך ולקיים את החוזה.

אבל אם 'מקבל' הנפגע את ההפרה ומביא את החוזה לידי גמר-שאני. מן הביטול מתחילה שרשרת הסיבתיות, וכן קיצורה בשל חוסר-פעולה מצידו לשם הקטנת הנזק, כלל זה כוחו יפה גם במקרה של הפרה צפויה, אם הנפגע 'מקבל' אותה. במקרה זה זכאי הנפגע לסעד של פיצויים כבר לפני המועד שנקבע לקיום החוזה. אמנם נקודת-המוצא לחישוב דמי הנזק עודנה המועד שנקבע לביצוע החוזה, אבל חובת ההקטנה מוטלת על הנפגע כבר החל ממועד 'קבלת' ההפרה" (הערות השוליים הושמטו – מ' ש').

אותה גישה נוקט גם פרופ' אורי ידין (א' ידין, "חוק החוזים (תרופות בשל הפרת חוזה), תשל"א-1970" פירוש לחוקי החוזים (המכון למחקרי חקיקה ולמשפט השוואתי, ג' טדסקי עורך, מהדורה 2, תשל"ט) 147­148):

"הנובע מכך הוא שהצד הזכאי אינו חייב להפעיל את תרופותיו מיד, שאם לא כן היה מאחר את המועד להפעלתן, אלא הוא רשאי לעשות כן. רצה – יסתמך על ההפרה הצפויה ויפעיל את תרופותיו כבר עתה; רצה ­יחכה עד למועד הפירעון ואם עדיין קיימת הפרה, יסתמך עליה אז. גם בהוראה זו כמו בהרבה הוראות אחרות, מעניק החוק את הבחירה לנפגע. מכיוון שיש כאן זכות בחירה, לא יוכל המפר לטעון שהופר הנטל של הקטנת הנזק לפי סעיף 14במקרה שהנפגע בחר לחכות עד למועד הפרעון המקורי של החיוב ובינתיים גדל הנזק שעליו חייב המפר לפצות את הנפגע".

ختاماً

في بعض الحالات، من الممكن الحصول على تعويض مالي و/أو سبل انتصاف أخرى ليس فقط في حالة الإخلال الفعلي بالعقد، ولكن أيضًا في حالة الإخلال المتوقع بالعقد، أي في حالة لم تصل فيها المرحلة بعد إلى حيث يتعين على أحد الطرفين القيام بعمل معين أو دفع مبلغ معين من المال.

لا يكفي أن يشعر أحد طرفي العقد بشعور شخصي بأن الطرف الآخر على وشك الإخلال بالعقد، بل يجب أن يتلقى المرء بيانًا صريحًا من ذلك الطرف بأنه لا ينوي الوفاء بالعقد، أو أن يقدم المرء بيانات موضوعية أخرى في المحكمة تشير إلى أن ذلك الطرف لم يكن ينوي الوفاء بالعقد.

في دعوى الإخلال المتوقع بالعقد، يمكن المطالبة بنفس التعويضات التي يمكن المطالبة بها في حالة الإخلال الفعلي بالعقد: التعويضات عن الإخلال بالعقدإنفاذ الاتفاقية أو إلغاؤها.

في بعض الحالات، حتى المتقاضي الذي يدعي حدوث خرق متوقع للعقد يجب عليه تخفيف أضراره.

الأسئلة الشائعة حول الإخلال المتوقع بالعقد