ما هو التشهير، وهل يُسمح بالتشهير في إطار حرية التعبير؟

ما هو التشهير؟ سؤالٌ يُمكن الإجابة عليه بطرقٍ عديدة. قد يرى صاحب العمل أن التقييم السلبي المشروع والحقيقي يُعدّ تشهيراً بالشركة. في المقابل، قد لا يراه العميل كذلك. إذن، ما هو التشهير، وهل هو جائزٌ في ظل حرية التعبير؟

التعريف والتفسير - ما هو التشهير؟

معنى كلمة "العار" في اللغة العبرية هو – التشهيرأي أن فعل التشهير يهدف إلى إحراج شخص ما.

تُعرّف ويكيبيديا التشهير على النحو التالي:

تقدم ويكيبيديا مثالاً طريفاً يُساعد على فهم الصعوبة التي قد تنشأ عن أي إعلان، وما إذا كان يُعتبر تشهيراً أم لا. في هذا المثال، نرى لافتة تحذيرية تُفيد بأنه في حال قيام أي شخص بالتغوط بالقرب من ذلك المبنى، فسيتم تصويره ونشر الفيديو على يوتيوب. لا شك أن الشخص الذي قام بالتغوط بالقرب من ذلك المبنى، وتم تصويره ونشر الفيديو الخاص به على يوتيوب، سيرى في ذلك تشهيراً. من جهة أخرى، لا يرغب سكان المنطقة نفسها في استخدام المبنى كمرحاض، وقد يدّعون أن فعل الإعلان تم في إطار حقهم في حرية التعبير.

لماذا أصبح التشهير شائعاً جداً هذه الأيام؟

أدى تطور التكنولوجيا إلى تمكين المزيد من الناس من الاتصال بالإنترنت والتواصل فيما بينهم. ففي البداية، ظهرت المنتديات، ثم برامج المراسلة الفورية (من منا لا يزال يتذكر MIRC أو ICQ؟)، ولاحقًا دخلت شبكات التواصل الاجتماعي، بما فيها فيسبوك، إلى حياتنا. كل هذا يتيح التواصل الفوري مع مجموعات كبيرة جدًا من الناس، بحيث لم يعد الإعلان مقتصرًا على أصدقاء المعلن أو معارفه فقط.

حتى اليوم التشهير عبر الإنترنت أو التشهير عبر فيسبوك إنها عوامل رئيسية تؤثر على الجميع محامي قضايا التشهير تتلقى العديد من الاستفسارات من المدعين والمدعى عليهم على حد سواء، ممن يسعون للحصول على تمثيل قانوني في قضايا التشهير. والسبب في ذلك هو أن الكثيرين لا يدركون ماهية التشهير، وما هي التبعات القانونية المترتبة على نشر مواد تشهيرية متاحة للمراجعة العامة.

אם כולם היו יודעים מה זה שיימינג ושפרסום מידע כלשהו עשוי להוביל נגדם לתביעת לשון הרע שיכולה להגיע גם לדרישת פיצוי כספי בסך 144 אלף ש"ח بدون إثبات الضررعلى ما يبدو، كانت ظاهرة التشهير أقل شيوعاً بكثير في مجتمعنا.

في الواقع، لا يعرف الناس ما هو التشهير، وفي أغلب الأحيان لا يثير اهتمامهم على الإطلاق. أحيانًا، كل ما يهم من يمارس التشهير هو إلحاق أكبر قدر ممكن من الضرر بالشخص أو الشركة المستهدفة. حتى وإن كان الناس على دراية بالتشهير وبالتبعات القانونية المترتبة على النشر، فإنهم ينشرون المعلومات لأن من المهم بالنسبة لهم أن يكون الجمهور على علم بمحتوى المنشور، حتى لو رُفعت دعوى قضائية ضدهم.

هل تؤثر حرية التعبير على مسألة تعريف التشهير؟

חופש הביטוי הוא ערך עליון בחברתנו ומטרתו לאפשר לכל פרט להביע את דעתו ללא חשש. בית המשפט העליון, בפסק דין משנת 2001 חזר והתייחס לחשיבות חופש הביטוי במדינה דמוקרטית. בעניין זה נקבע ברע"א 4740/00 אמר נ' יוסף, בין היתר, כך:

لا يمكن لنظام ديمقراطي أن يقوم دون ضمان حرية التعبير. وفي إسرائيل، تستمد هذه الحماية لحرية التعبير أيضاً من الحماية الدستورية لكرامة الإنسان...

…

הנה-כי-כן, השם הטוב וחופש הביטוי נגזרים מאותה זכות "אם" עצמה – מכבוד האדם. שני תאומים אלה – השם הטוב וחופש הביטוי – מתרוצצים בקרבה של הדמוקרטיה. לעתים הם משלימים זה את זה. לעתים הם מתנגשים זה עם זה. חופש הביטוי של האחד פוגע בשם הטוב של האחר. "…עומדת כאן חירות האזרח מול זכות האזרח, דהיינו חירותו להשמיע את אשר עם לבו ולשמוע מה שיש לאחרים להשמיע, כנגד זכותו שלא להיפגע בכבודו ובשמו הטוב…"

…

אכן, האיזון החוקתי שלנו משקף את התפיסה כי הן הזכות לשם הטוב ולפרטיות והן הזכות לחופש ביטוי אינן מוחלטות. כל אחת מהזכויות היא יחסית באופייה, כאשר כל אחת "מוותרת" לרעותה תוך יצירת איזון עדין בין הערכים המתנגשים

في بعض الحالات، حتى لو كان المنشور ينطوي بوضوح على التشهير، فإن حرية التعبير تظل لها الأولوية. ومن أمثلة هذه الحالات عندما يتعلق الأمر بخطاب أو نقد يخص الشخصيات العامة أو السياسيين.

יחד עם זאת, גם במקרים אלה בתי המשפט מותחים קו אדום וקבועים שלא ניתן להגיד על אנשי ציבור כל מה שרוצים. כך לדוגמה נקבע בת"א 24312-01-21 חבר הכנסת מיקי (מכלוף) זוהר נ' עמותת חוזה חדש (פסק דין מיום 23.3.2022):

كما هو معلوم، يُمثل القانون توازناً بين حقين أساسيين من حقوق الإنسان في الدولة الديمقراطية، وهما الحق في السمعة الحسنة والحق في حرية التعبير (انظر المسألة). شارانسكيالفقرة 12).

…

"ערך חופש הביטוי והזכות לשם טוב הם ערכים המצויים במפלס דומה במידרג זכויות האדם. האיזון ביניהם הוא איזון אופקי, המניח יחסיות ביניהם. في ظل هذه النسبية، تكتسب حرية التعبير وزناً خاصاً عندما يتعلق الأمر بشخصية عامة وخطاب عام، نظراً لأهمية هذه القيمة في ضمان عملية ديمقراطية حرة.. אולם חופש זה, גם בגדר השיח הציבורי, אינו חופש ללא גבולות. גם בגדרו נמתחים קווים אדומים, שמעבר להם פורש המשפט את הגנתו על כבודו של איש הציבור, ועל שמו הטוב, לבל יהא הפקר. בגדרו של האיזון בין הערכים האמורים, כשהוא מוחל על איש ציבור, יש משקל מסוים גם לעוצמה המיוחדת של פגיעת לשון הרע במי שממלא תפקיד ציבורי ותלוי תלות מוחלטת באמון הציבור לצורך מילוי תפקידו". (פסקה 14)

…

"הערכים המתנגשים בין חופש הביטוי, לבין ההגנה על השם הטוב בהקשר לפגיעה באיש ציבור, מגינים על חופש הבעת הדעה והביקורת בשיח הציבורי, ומחייבים איש ציבור לקבל עליו ביקורת עניינית הוגנת, גם אם היא قاسية، حادة، بل وحتى مسيئة. אולם במסגרת האיזונים בין הערכים הנוגדים, לא ניתנת הגנה לאמירות פוגעניות כנגד איש ציבור במסגרת הגנת "אמת הפרסום" إذا كانت هذه البيانات ذات طبيعة واقعية ولكنها غير صحيحةحتى لو كانت هناك مصلحة عامة في النشر، وحتى لو كانت تعبيراً عن رأي حول شخصية عامة - على عكس بيان حقيقة عنه - فلن تكون محمية. إذا قيلت بسوء نية. השיח הציבורי זוכה להגנה רחבה במשטר דמוקרטי, אך הוא אינו חסין מפני כל פגיעה שהיא בכבודו של אדם, ובכלל זה איש הציבור".

وفي الحكم نفسه، أكدت المحكمة أيضاً أنه خلال فترة الانتخابات، يصبح تحديد ما يشكل التشهير مسألة أكثر صعوبة لأنها فترة حساسة بشكل خاص حيث تحظى الإعلانات المسيئة بحماية أوسع.

عادة ما تسود حرية التعبير عندما تنطوي على شتيمة أو تصريح غير سار.

בית המשפט המחוזי התייחס לשאלה מה זה שיימינג והאם חופש הביטוי גובר כאשר מדובר בגידוף. בעניין זה נקבע בע"א 10265-12-21 ניסים זמיר נ' שמואל סעדיה (פסק דין מיום 27.2.2022) כך:

ثمة توتر جوهري بين حرية التعبير والحق في السمعة الطيبة. وينتهي حق الفرد في التعبير عن نفسه عندما يضر تعبيره بالآخرين. ومع ذلك، ليس كل تعبير مسيء سيتجاوز الخط الفاصل بين ما هو مسموح به (حرية التعبير) وما هو محظور (التشهير).. דבריו של המערער כלפי המשיב ("על הפנים מפסידן") בהחלט אינם נעימים לאוזן, אלא שלהבנתי לא ניתן לראותם יותר מאשר דברי גידוף או קללה שיצאו מפיו של המערער כלפי המשיב, שאינם מגיעים כדי הוצאת דיבה.

حرية التعبير في الفضاء الإلكتروني

במסגרת פסק דין בת"א 57398-11-16 סולו איטליה בע"מ נ' ורד בוטגה (פסק דין מיום 12.1.2020) בית המשפט בחן מה זה שיימינג והאם יש הבדל בין שיימינג בעיתון לשיימינג בעמוד האישי בפייסבוק. בין היתר נקבע כך:

ביישום החוק ב"שינויים המתחייבים" לגבי פרסום במדיום המרחב והווירטואלי, גישת בתי המשפט מלמדת שנקודת האיזון בין חופש הביטוי לזכות לשם טוב נוטה לעברו של חופש הביטוי וכי הרף לגבי פרסום שנעשה ברשתות חברתיות, בפייסבוק ובפורומים מוצב במקום גבוה מזה בו הוא ניצב לגבי בפרסומים במדיה המסורתית, בכל הנוגע לערך ולמשקל שיינתנו לפרסום. לדעה זו אני שותפה.

في حكم شامل أصدره مؤخراً القاضي أ. غولدكورن في قضية ت.أ. (ج.ي.) 63077-06-15 איי פאב בע"מ נ' זסלבסקי (פורסם בנבו, 14.11.19) (להלן: "موضوع الحانة الإلكترونية") סוקר בית המשפט את הילוכה של הפסיקה בנוגע לפרסום במרחב הווירטואלי והצורך להתאמה הנדרשת לגבי פרסום זה, וקובע את הדברים הבאים:

משמעותם של "שינויים מתחייבים" שנקבעו בעניין מור ושל התאמה לעידן המודרני, כאמור בעניין סרנה, ככל שמדובר בפרסום בעמוד האישי ב"פייסבוק", הינה הזזת נקודת האיזון בין חופש הביטוי לזכות לשם טוב לעברו של חופש הביטוי. כך, למשל, אותו ביטוי שפרסומו בעיתון יומי ייחשב כ"לשון הרע", עשוי שלא להיחשב ככזה אם הוא פורסם בעמוד אישי ב"פייסבוק" ((الفقرة 13 من الحكم).

في الختام – ما هو التشهير؟

ما هو التشهير؟ ليس هذا سؤالاً بسيطاً، إذ يعتمد على وجهة نظر كل شخص. في أغلب الأحيان، يكون التشهير عبارة عن تصريح أو منشور مسيء، ولكن ليس كل تشهير يُخول الضحية الحق في الحصول على تعويض مالي بموجب قانون التشهير.

عندما تنظر المحكمة في تعريف التشهير، فإنها ستنظر أيضاً في مسألة أيهما يسود: حرية التعبير أم حماية سمعة الضحية. ولن يكون الجواب دائماً محصوراً بأحد الخيارين، بل يعتمد بشكل كبير على الظروف. على سبيل المثال: ثمة ميلٌ إلى السماح بحرية تعبير أكبر عندما يتعلق الأمر بالنقد أو الخطاب المتعلق بالشخصيات العامة أو السياسيين.

على أي حال، من أجل دراسة مسألة ماهية التشهير وما إذا كان قد تم بالفعل ممارسة التشهير في القضية المتعلقة بك، مما قد يخولك الحصول على تعويض مالي، يُنصح دائمًا باستشارة محامي قضايا التشهير ذوي الخبرة.

الأسئلة الشائعة حول ما هو التشهير؟