ما هو الاستئناف المضاد (استئناف المدعى عليه)؟
الاستئناف المضاد (أو الاستئناف الردي) هو إجراء استئناف يمكن (ولكن ليس مطلوبًا) أن يتخذه الشخص الذي يحتاج إلى الرد على استئناف تم تقديمه ضد الحكم.
أي أن الوضع القانوني هو كالتالي: من الممكن الحكم -> يقرر أحد الأطراف استئناف القرار -> يجوز للطرف الذي لم يقدم استئنافاً خلال الفترة الزمنية المحددة في اللوائح ولكنه يحتاج إلى الرد على الاستئناف المقدم من الطرف المعارض -> أن يقدم استئنافاً مضاداً (استئناف المدعى عليه) بعد استلام إشعار الاستئناف.
اللائحة 137 لوائح الإجراءات المدنية وهو أمر ذو صلة بمسألة الاستئناف المقابل (استئناف المدعى عليه):
137 (أ) الموعد النهائي لتقديم الاستئناف يسري القرار لمدة ستين يوماً من تاريخ صدوره.
(ب) بالرغم من أحكام البند الفرعي (أ)، يجوز للمستأنف عليه أن يقدم استئنافاً في غضون ستين يوماً من تاريخ تبليغه بالاستئناف، أو من تاريخ تبليغه بإشعار إيداع الضمان وفقاً للائحة 135، أو من تاريخ تبليغه بقرار الإعفاء من إيداع الضمان، أيهما أحدث.
(ثالث) سيتم احتساب الموعد النهائي لتقديم استئناف ضد قرار صدر من جانب واحد، والذي تم تقديم طلب إلغائه بموجب اللائحة 131، من تاريخ تقديم القرار في طلب الإلغاء.
أي أن الموعد النهائي لتقديم الاستئناف هو 60 يومًا من تاريخ تبليغ الحكم للطرف المعني. ومع ذلك، يجوز للمستأنف ضده في الاستئناف الأصلي تقديم استئناف مضاد خلال 60 يومًا من تاريخ تبليغه بإشعار الاستئناف أو من تاريخ استلامه إشعارًا به. إيداع مبلغ التأمين (או החלטה על פטור מהפקדת ערובה).
لا يقتصر الاستئناف المضاد من حيث محتواه أو من حيث المطالبات التي يمكن تقديمها فيه (على عكس الترتيب الذي تم وضعه في أحكام لوائح الإجراءات المدنية القديمة).
يمكن للاستئناف المضاد (استئناف المدعى عليه) أن يمنع تقديم الاستئناف الرئيسي.
من بين الاعتبارات التي يأخذها الطرف الذي يفكر في تقديم استئناف رغبته في أن تنظر المحكمة في دعواه دون أن تنظر في دعاوى الطرف الآخر. وبالنظر إلى المادة 137 (ب) من لائحة الإجراءات المدنية، التي تجيز تقديم استئناف مضاد، ينبغي على الطرف الذي يفكر في تقديم استئناف أن يضع في اعتباره أنه إذا استأنف الحكم، فسيكون للطرف الآخر الحق في استئنافه أيضاً، حتى لو انقضت ستون يوماً على تاريخ صدوره.
בנסיבות אלה יתכן שבעל הדין יעדיף לא לערער על פסק הדין כדי לא לאפשר לבעל הדין שכנגד את האפשרות להגיש ערעור שכנגד (ערעור משיב). הדבר יכול לנבוע מכך שבעל הדין לא מעוניין "לפתוח" את ההתדיינות מחדש או לפחות לחסוך לעצמו את העלויות הכרוכות בניהול הליך ערעור.
حكم المحكمة العليا بشأن الاستئناف المقابل (استئناف المدعى عليه)
لأن مسألة استئناف المدعى عليه هي مسألة جديدة نسبياً دخلت حيز التنفيذ في إطار أحكام لوائح الإجراءات المدنية الجديدة (التي دخلت حيز التنفيذ في عام 2021)، فهناك حكم صادر عن المحكمة العليا يسلط الضوء على الفرق مقارنة بالترتيب القديم الذي كان فيه الاستئناف المضاد محدوداً من حيث القضايا التي يمكن إثارتها في إطاره.
ע"ר 29369-11-24 Nel Investment Corporation ואח' נ' חברת גוש 30048 חלקה 53 בע"מ:
כפי שהזדמן לי לומר לא מכבר בער"א 4854/22 חברת בנק הדואר בע"מ נ' וייס, [נבו] (19.9.2022) (להלן: עניין בנק הדואר), בנסחו את תקנה 137(ב) לתקנות נקט מחוקק המשנה בלשון רחבה ביותר, המאפשרת לכל "משיב בערעור" – היינו, ל"כל מי שהיה בעל דין בתובענה לפני הערכאה הקודמת ואינו מערער" (תקנה 136(א) לתקנות) –להגיש ערעור מטעמו בתוך 60 ימים מהיום שבו הומצא לו הערעור (או מהמועדים האחרים הנזכרים בסעיף) (שם, פסקה 12).
לשון רחבה זו עמדה בבסיס המסקנה אליה הגעתי בעניין בנק הדואר לפיה תקנה 137(ב) לתקנות מעגנת "הסדר חדש ושונה באופן מהותי ממוסד הערעור שכנגד, במסגרתו המשיב רשאי להגיש ערעור עצמאי שאינו מוגבל מבחינת תוכנו ומבחינת זהות הצדדים שכלפיהם ניתן להגישו" (שם, פסקה 13); והיא אף עמדה ביסוד המסקנה כי כל משיב שנפתחה נגדו חזית במסגרת ערעור שהוגש לפי תקנה 137(ב) לתקנות, רשאי להגיש ערעור משיב מטעמו בתוך 60 ימים (שם, פסקה 16).
…
استند هذا القرار إلى الفكرة الكامنة وراء آلية الاستئناف المتبادل - السماح للطرف الذي كان على استعداد لقبول الحكم بسحبه عندما يسعى الطرف المعارض إلى الطعن في الحكم أمام محكمة الاستئناف.
…
אעיר רק כי לא ראיתי לקבל את טענת המערערים לפיה מלשון דברי ההסבר עולה שאין מקום לאפשר הגשת ערעור משיב על ידי משיב שהגיש ערעור עצמאי. אכן, בדברי ההסבר נאמר כי "בהתאם להסדר שנקבע, למשיבים בערעור העיקרי יתאפשר להגיש 'ערעור רגיל' במובן זה שמשהוגש ערעור 'עיקרי' יוארך למשיבים (שלא הגישו ערעור) המועד להגיש ערעור משלהם, ותימנע 'דילמת האסיר'" (שם, עמ' 42; ההדגשה הוּספה).
ברם מקובלת עליי קביעת הרשמת לפיה דברי ההסבר מתייחסים למצב ה"קלאסי" שבו משיב לא הגיש ערעור עצמאי, ואין ללמוד מהם על שלילת האפשרות של משיב שהגיש ערעור עצמאי להגיש גם ערעור משיב.
أ.أ 4946/23 أمجد أبو مخ ضد منير توفيق مواسي
في القضية المطروحة، ادعى المدعى عليه الثاني في الاستئناف بموجب المادة 137 (ب)، وهو المستأنف في الاستئناف الرئيسي (المشار إليه فيما يلي باسم: المدعى عليه الثاني)، أنه تم تقديم إشعار بإيداع وديعة الضمان في الاستئناف الرئيسي إلى المحكمة في 20 يوليو 2023، ومع ذلك، لم يُدّعَ أن هذا الإشعار قد تم تبليغه إلى الأطراف، وخاصة إلى المستأنف في الاستئناف بموجب المادة 137 (ب) (المشار إليه فيما يلي باسم: المستأنف)، وعلى أي حال لم يتم إرفاق أي مراجع في هذا الشأن.
في هذه الحالة، يبدو ظاهرياً أن المدعى عليه الثاني لم يلتزم بواجب إخطار المستأنف رسمياً بإيداع الضمان في الاستئناف الأصلي، وذلك على الأقل حتى تاريخ تقديم طلبه المؤرخ في 30 يناير 2024 لشطب الاستئناف. وعليه، ووفقاً لنص المادة 137(ب)، فقد قُدِّم الاستئناف بموجب المادة 137(ب) قبل انقضاء الموعد النهائي لتقديمه.
…
ואולם, במבט צופה פני עתיד, מובהר בזאת כי ככל שניתנות החלטות שיפוטיות המבהירות כי בגדרי תק' 137(ב) עשוי משיב להיחשב כמי שידע על הפקדת הערובה אף אם לא הומצאה לו הודעה פורמלית בנדון על-ידי המערער, כך גובר הסיכון של משיב אשר נחשף לאינדיקציות כי הערובה בהליך הופקדה וחרף זאת נמנע מהגשת הערעור מטעמו או מבירור סוגיה זו, לכך שהערעור שיגיש ייחשב כערעור שהוגש באיחור (ראו והשוו: בש"א 1898/21 פלוני נ' פלונית (14.4.2021)).
ערא 4854/22 חברת בנק הדואר בע"מ נ' שמואל וייס
האם ערעור לפי תקנה 137(ב) לתקנות סדר הדין האזרחי, התשע"ט-2018 (להלן: התקנות החדשות או התקנות) מחויב להיות בעל זיקה לערעור העיקרי? האם ערעור מכוח תקנה 137(ב) האמורה יכול להיות מוגש רק נגד בעל הדין שהגיש את הערעור העיקרי? אלה הן השאלות הטעונות הכרעה בערעור זה המופנה נגד החלטת הרשמת ש' עבדיאן מיום 19.5.2022 בע"א 7733/21 [פורסם בנבו].
…
כפי שניתן להיווכח בנקל, לשונה של תקנת משנה (ב) רחבה ביותר, ומאפשרת לכל משיב בערעור – כאשר "משיב בערעור" בהתאם לתקנה 136(א) לתקנות הוא "כל מי שהיה בעל דין בתובענה לפני הערכאה הקודמת ואינו מערער" – להגיש ערעור מטעמו בתוך 60 ימים מיום הגשתו של ערעור על פסק הדין. התקנה אינה מגבילה את המשיב מבחינת תוכנו של הערעור שיוגש על ידו ואינה קושרת בינו לבין הערעור העיקרי. התקנה אף אינה מגבילה את המשיב מבחינת זהות הצדדים שנגדם יוכל לבקש סעדים בערעורו.
לשון רחבה זו, תוך השמטת המונח "שכנגד" שניתנה לו חשיבות רבה בפרשנות תקנה 434 לתקנות הישנות על ידי פסיקת בית משפט זה, מחייבת לטעמי את המסקנה כי כלל הזיקה וכלל זהות הצדדים – שניהם אינם חלים עוד על פי התקנות החדשות.
…
כאמור המילה "שכנגד" הושמטה בתקנות החדשות ותחתיה עוגנה בתקנה 137(ב) אפשרותו של המשיב להגיש "ערעור". השמטה זו, על רקע המשמעות שניתנה לה בפסיקה, אינה סמנטית כי אם מהותית. יש בה אמירה של מתקין התקנות בדבר רצונו לעגן הסדר חדש ושונה באופן מהותי ממוסד הערעור שכנגד, במסגרתו המשיב רשאי להגיש ערעור עצמאי שאינו מוגבל מבחינת תוכנו ומבחינת זהות הצדדים שכלפיהם ניתן להגישו.
…
ومن هذه الكلمات، يتضح أن المشرع الثانوي سعى إلى إلغاء مؤسسة الاستئناف المتقاطع، وبموجبها، إلى ترسيخ إمكانية قيام المدعى عليه بتقديم استئناف مستقل وعادي وإضافي نيابة عن نفسه خالٍ من أي تبعية أو صلة بالاستئناف الرئيسي.
…
אין לכחד, תוצאה לפיה גבולותיו של ערעור המשיב מכוח תקנה 137(ב) לתקנות החדשות פרוצים לחלוטין מעוררת קושי. היא עשויה לחתור תחת תכליתן של התקנות החדשות "ליתן מענה לאינטרס ציבורי דוחק של קיומו של הליך משפטי צודק ויעיל המנצל כראוי את המשאבים השיפוטיים המוגבלים" (בג"ץ 8684/20 לשכת עורכי הדין בישראל נ' שר המשפטים, פסקה 16 [פורסם בנבו] (27.12.2020); ראו גם: תקנות 2 ו-5 לתקנות; המבוא לדברי ההסבר לתקנות).
ברם, לשונה הרחבה של התקנה תוך ביטול המילה "שכנגד" והפיכת ערעורו של המשיב לערעור עצמאי; לצד היעדר האפשרות לנתק בין כלל הזיקה לבין כלל זהות הצדדים, מוליכים כל אלו למסקנה כי אין מנוס מתוצאה זו. ירצה מחוקק המשנה להבהיר את כוונתו באופן אחר, יתכבד ויעשה כן.
ختاماً
الاستئناف المتقابل أو الاستئناف الردي هو استئناف يمكن تقديمه من قبل أحد المتقاضين الذين لم يقدموا الاستئناف الرئيسي في الوقت المحدد.
في ضوء لوائح الإجراءات المدنية الجديدة، لا يقتصر الاستئناف المقابل من حيث مضمونه على المسائل المثارة في الاستئناف الأصلي. بل يمكن أن يتناول الاستئناف المقابل أي مسألة وردت في الحكم.
إحدى مزايا الاستئناف المقابل هي أنه يمكن تقديمه في غضون 60 يومًا من تاريخ تبليغ إشعار الاستئناف الرئيسي وليس في غضون 60 يومًا من تاريخ تبليغ الحكم.
