ما هو القاتل الصامت؟
إن مبدأ الإغلاق القضائي هو دعوى قانونية تمنع أحد المتقاضين من مناقشة نفس المسألة الواقعية أو القانونية التي تمت مناقشتها والبت فيها بالفعل في إجراء آخر.
على سبيل المثال: تم الإرسال دعوى قضائية ضد محامٍ ل الإهمال المهنيربح المدعي القضية، لكنه غير راضٍ عن مبلغ التعويض، ولذلك قرر رفع دعوى قضائية أخرى لنفس الموضوع. سيتمكن المدعى عليه من الادعاء بوجود عائق (وأيضًا دعوى قضائية).
شروط وجود جماعة صامتة
لكي يكون بالإمكان الادعاء بوجود شراكة صامتة، يجب استيفاء أربعة شروط:
- هوية الشركة في مكوناتها الواقعية والقانونية؛
- وجود دعوى قضائية في نفس الشركة في الإجراء الأول؛
- نهاية التقاضي بقرار تحدد فيه المحكمة نتيجة إيجابية بشأن هذا الادعاء المحدد، بدلاً من تحديد أن الادعاء لم يثبت؛
- كان القرار المذكور أعلاه أساسياً للحكم في الدعوى الأولى (على عكس قرار هامشي لم يكن ضرورياً لإثبات الحكم في الدعوى القضائية).
يكفي عدم استيفاء أحد الشروط وسيكون من الممكن القول بأن إسكات بلوتارخ لم يحدث.
ما هو السبب الصامت؟
إسكات دعوى قضائية استناداً إلى مبدأ استنفاد الدعاوى. هذا ادعاء قانوني يُنشئ حاجزاً إجرائياً أمام مناقشة نفس الدعوى القانونية التي سبق طرحها في دعوى أخرى. أو كان من الممكن طرحها في نفس الإجراءوالغرض من هذا الصمت هو منع المضايقات المتكررة للمتقاضي لأسباب قانونية مختلفة.
على سبيل المثال: قام مشتري سيارة مستعملة بتقديم دعوى قضائية ضد تاجر سيارات ل الإخلال بالعقدوبعد فوزه، قرر رفع دعوى للمطالبة بتعويضات إضافية عن الأضرار التي لحقت بالسيارة التي اشتراها، والتي كان على علم بها قبل رفع الدعوى الأولى. في مثل هذه الحالة، قد يدّعي تاجر السيارات أن الدعوى الثانية ممنوعة من النظر فيها، وأنه لن يكون من الممكن التحقيق فيها، ومن المرجح جدًا أن يحدث ذلك. سيتم فصلك فوراً..
من المهم معرفة أن قاعدة الإغلاق القضائي لا تنطبق فقط على المتقاضين الذين شاركوا فعلياً في الإجراء الأول، ولكن أيضاً على من ينوب عنهم والذين قد يمثلونهم في الإجراء اللاحق.
حكم المحكمة العليا بشأن مسألة إسكات بلوغتا
רע"א 9771/16 נובל אנרג'י מדיטרניאן לימיטד נ' משה נזרי:
השתק הפלוגתא הוא ראש אחד של הכלל הדיוני בדבר "מעשה בית דין" ולפיו לא ניתן לשוב ולדון בפלוגתא שכבר נדונה והוכרעה בהתדיינות קודמת בין בעלי דין אף אם עילות התביעה שונות זו מזו בכל אחת מן ההתדיינויות, וזאת משיקולי יעילות ועל מנת למנוע הכרעות סותרות בפסקי דין שונים (נינה זלצמן מעשה בית דין בהליך אזרחי 137 (1991) (להלן: זלצמן)).
הפסיקה קבעה ארבעה תנאים מצטברים אשר בהתקיימם יחול הכלל בדבר השתק פלוגתא: א. הפלוגתא זהה מבחינה עובדתית ומשפטית לפלוגתא שנדונה בהליך הראשון; ב. הפלוגתא הוכרעה בהליך הראשון ונקבע לגביה ממצא פוזיטיבי; ג. הממצא שנקבע בהליך הראשון היה חיוני להכרעה בה; ד. קיימת זהות (או "קרבה משפטית") בין בעלי הדין בשני ההליכים (ראו: ע"א 9211/09 איזוטסט בע"מ נ' ד"ר דריזין, בפסקה 10 (4.7.2012) וההפניות שם (להלן: עניין איזוטסט); ע"א 9656/08 מדינת ישראל נ' סעידי, בפסקה 18 (15.12.2011) וההפניות שם (להלן: עניין סעידי); אורי גורן סוגיות בסדר דין אזרחי 202-201 (מהדורה שתיים עשרה, 2015) (להלן: גורן). ראו והשוו: זלצמן, בעמ' 141).
בכל הנוגע לתנאי הראשון נפסק כי אין די בדמיון בין שתי הפלוגתאות ונדרש כי תתקיים "זהות של ממש" ביניהן (רע"א 10353/05 צרפתי צבי בע"מ נ' עיריית מודיעין, בפסקה ו' (17.8.2006); גורן, בעמ' 202; זלצמן, בעמ' 147). אשר לאפשרות שפסק דין שניתן בעתירה לבג"ץ ייצור השתק פלוגתא בהליך אזרחי – כנטען בענייננו – נפסק כי ככלל אין מניעה להחיל כלל זה (להבדיל מהשתק עילה) על מקרים כאמור (עניין איזוטסט, בפסקה 10; גורן, בעמ' 202), ואולם יש לבחון האם, בשים לב להבדלים בין סדרי הדין בהליכים השונים, התאפשר לבעלי הדין להעלות את הטענות הרלבנטיות במסגרת עתירתם לבג"ץ והאם נערך הבירור העובדתי הנדרש (עניין סעידי, בפס' 18).
משראינו כי אין מניעה עקרונית להחלת הכלל של השתק פלוגתא בהליך אזרחי במקרים שבהם פסק הדין הראשון ניתן בהליך של עתירה לבג"ץ, יש לבחון האם בנסיבות המקרה שלפנינו אכן קם בעקבות פסק הדין בבג"ץ מתווה הגז השתק פלוגתא ביחס להליך דנן.
רע"א 8798/16 מאזן דוויק נ' זרביב מרדכי:
את הכלל העיקרי בדבר השתק פלוגתא ניתן לסכם בדברי הנשיא ש' אגרנט, שנאמרו לפני כחמישים שנה ולא נס ליחם: "אם במשפט הראשון הועמדה במחלוקת שאלה עובדתית מסוימת, שהייתה חיונית לתוצאה הסופית, והיא הוכרעה שם, בפירוש או מכללא, כי אז יהיו אותם בעלי-הדין וחליפיהם מושתקים מלהתדיין לגביה מחדש במשפט השני, חרף אי-הזהות בין העילות של שתי התביעות" (ע"א 246/66 ש' ו-ר' קלוזנר נ' ר' שמעוני, פ"ד כב(2) 561, 584 (1968)).
כאמור, הזרקור מופנה אל שאלת החיוניות, קרי האם הקביעה שנקבעה במשפט הראשון הייתה "חיונית לתוצאה הסופית". על התכליות שביסוד תנאי זה נכתבו הדברים הבאים על ידי המלומדת נינה זלצמן: "תנאי זה נעוץ בטעם ליצירת המניעות, דהיינו, אם הייתה ההכרעה בפלוגתא האמורה חיונית לצורך ההכרעה במשפט הראשון, חזקה על בעלי-הדין שהביאו לפני השופט באותו משפט את כל ראיותיהם והשמיעו בו את כל טענותיהם לגביה, ולכן, לא מן הראוי שיעוררו את המחלוקת בגינה מחדש, אפילו אם באים לפני בית-משפט בעילה שונה.
יתר על כן, אם הייתה ההכרעה בפלוגתא האמורה דרושה לצורך ביסוסו של פסק הדין, חזקה על בית המשפט שנתן דעתו על כל פרטיה והקפיד בהפעלת שיקול דעתו השיפוטי לצורך קביעת הממצא העובדתי או המסקנה המשפטית…" (נינה זלצמן מעשה בית דין בהליך אזרחי 193 (1991). להלן: זלצמן).
כלל ידוע ומקובל נוסף הוא כי כאשר הכריע בית המשפט בשתי פלוגתאות או יותר לטובת בעל דין, מהווה כל קביעה שנעשתה לצורך פסק הדין ממצא חיוני המשתיק את בעל הדין שכנגד מלטעון טענה סותרת בהתדיינות אחרת ביניהם. "העובדה, שלצורך פסק הדין היה בית המשפט יכול להסתפק בהכרעה באחת בלבד מבין הפלוגתאות שהעמידו בעלי הדין, אך העדיף לבסס את פסק דינו על כל אחת מהן, ולו גם כנימוקים חלופיים, אינה פוגמת בחיוניותו של כל אחד מן הממצאים שקבע בית המשפט…" (זלצמן, עמ' 195).
حكم المحكمة العليا بشأن مسألة الإسقاط القضائي
من المهم معرفة الحكم المحكمة العليا لأن هذا حكم ملزم، على عكس حكم محكمة الصلح أو المحكمة الجزئية، والذي هو مجرد حكم إرشادي.
ע"א 4576/17 Air Via OOD נ' השטיח המעופף בע"מ:
يكمن جوهر مبدأ الإغلاق القضائي في مفهوم استنفاد القضية: فالطرف الذي حصل على حقه في المحكمة فيما يتعلق بقضية الدعوى، سواء مارسها بالفعل أو كان ينبغي عليه ممارستها، لا يمكنه إجراء المزيد من الإجراءات القانونية بشأن نفس القضية. (ע"א 246/66 קלוז'נר נ' שמעוני, פ"ד כב(2) 561, 593 (1968) (להלן: "עניין קלוז'נר"); ע"א 718/75 עמרם נ' סקורניק, פ"ד לא(1) 29, 35 (1976); ע"א 735/07 צמרות חברה לבניין נ' בנק מזרחי-טפחות, [פורסם בנבו] פסקה 24 (5.10.2011); נינה זלצמן מעשה-בית-דין בהליך אזרחי 30-29 (1991) (להלן: "זלצמן, מעשה בית דין")).
وكجزء من هذا الحكم، تم توضيح أنه لن يكون هناك مانع قانوني إذا تبادل الطرفان الأدوار، أي إذا أصبح المدعى عليه في الدعوى اللاحقة هو المدعي، وكان المدعي في الدعوى الأولى هو المدعى عليه في الدعوى اللاحقة:
الأمر ليس كذلك فيما يتعلق بقمع سبب الدعوى. فتغيير الأطراف لمواقفهم يُعد، في معظم الحالات، أساساً لرفض تطبيق قاعدة قمع سبب الدعوى، إذ لا تُنهي أي دعوى يرفعها شخص معين ضد شخص مجهول، في الحالة المعتادة، حق الشخص المجهول في رفع الدعوى ضد الشخص المعين.وقد تم توضيح هذه النقطة في كتاب البروفيسور سالزمان "معاسيه بيت دين" في الصفحة 44 على النحو التالي:
אך נתבע שהעדיף לא להגיש תביעה-שכנגד לא יהא מושתק, מכוחו של פסק-הדין, מלתבוע את התובע בתובענה נפרדת בקשר לאותו עניין, אירוע או עסקה, נושא התביעה הראשונה, והוא זכאי ליומו שלו בבית-המשפט. כלל השתק-העילה אינו משמש "מחסום" לפני הנתבע שהפך לתובע, שהרי העילות, אפילו הן דומות במרכיביהן העובדתיים, אינן זהות, משום חילופי עמדות בעלי הדין. רק מי שהיה התובע בתביעה הראשונה יהא מושתק מכוחו של פסק הדין שניתן בתביעה זו, אך לא אחר. אף אין נפקא מינה לעניין זה אם הטענות שמעלה הנתבע בתביעתו שלו הן אותן טענות שהעלה בתביעה הראשונה כטענות-הגנה, או אם הן טענות חדשות, שנמנע מלהעלותן כנתבע.
وفي الصفحة 370:
مع ذلك، لا يُمنع المدعى عليه في الدعوى الأولى من مقاضاة المدعي في دعوى أخرى، حتى لو كان ذلك بسبب نفس الضرر أو المعاملة التعاقدية. يختلف سبب الدعوى الذي يستند إليه في طلبه للتعويض، وبالتالي، حتى وإن كان أطراف الدعوى الثانية هم أنفسهم أطراف الدعوى الأولى، يكفي أن تتغير مواقفهم في المحاكمة حتى لا يكون هناك أي مانع قانوني.
רע"א 5138/18 ג'אזי עוואד נ' נפתלי נשר:
الدعوى هي إجراء قضائي من نوع الإسقاط القضائي.
كما هو معروف، تنص القاعدة المتعلقة بالدعوى القضائية من نوع الإغلاق القضائي على أنه عندما يتم الاستماع إلى دعوى ما على أساس موضوعها والفصل فيها من قبل محكمة مختصة، فإن المحكمة لن تنظر في دعوى أخرى بين نفس الأطراف أو خلفائهم، إذا كانت تستند إلى نفس سبب الدعوى.
إن القاعدة المتعلقة بمنع الدعوى تمنع المدعي من تقسيم سبب الدعوى إلى مطالبات متعددة، وذلك بدافع الرغبة في منع العبء غير الضروري على النظام القضائي والمضايقة غير القانونية للطرف الآخر. (انظر: سالزمان، الصفحات 30-31؛ روزن-زفي، الصفحات 490-492).
כפי שציין פרופ' רוזן-צבי בספרו, דרישת זהות העילה, כמו גם יתר יסודותיו של כלל השתק העילה, פורשו בפסיקה באופן מרחיב, "על מנת לתמרץ בעלי דין להביא בפני בית המשפט את מלוא הסכסוך שיש להם עם זולתם במסגרת תובענה אחת. המונח "עילה" הוגדר באופן שתחולתו משתרעת לא רק על טענות עובדתיות שנטענו בפועל ועל תאוריות משפטיות שהועלו לדיון במסגרת ההליך הראשון, אלא גם על טענות ותאוריות משפטיות הנוגעות לסכסוך נשוא התובענה, שניתן היה לרכזן יחדיו ולהביאן במאוחד בפני בית המשפט גם אם כלל לא נטענו במסגרת ההתדיינות הראשונה" (רוזן-צבי, עמוד 491).
על מגמה זו עמד בית משפט זה בע"א 1545/08 מוסקונה ואח' נ' סולל בונה בע"מ, [פורסם בנבו] פסקה 7 (4.3.2010), והאסמכתאות המופיעות שם, בציינו את הדברים הבאים:
عندما يثير أحد أطراف الدعوى دعوى تتعلق بالمنع القضائي بسبب تطابق أسباب الدعوى، فإن المعيار الذي تشترطه المحكمة يتجاوز مجرد فحص كل دعوى على حدة. إذ تنظر فيما إذا كانت هاتان الدعويان، وفقًا لجوهر المسألة، دعويين تتعلقان بالموضوع نفسه، وما إذا كان الحق أو المصلحة المحمية التي انتُهكت في الدعويين متطابقة. كما تنظر المحكمة في مدى تشابه البنية الواقعية التي تقوم عليها الدعويان. [...] وقد حُكم كذلك بأنه إذا كان بإمكان المدعي جمع جميع الوقائع وجميع الادعاءات المتعلقة بالواقعة في الدعوى الأولى، فسيتم اعتبار الدعويين قائمتين على أسباب دعوى متطابقة. [...] وللتوضيح: ليس من الضروري أن تتضمن الدعوى الأولى جميع العناصر الواردة في الدعوى الإضافية. [...]
…
يتعارض هذا السلوك مع قاعدة منع التنازع في الدعوى، لأغراضها. لا يجوز للمدعين تقسيم دعواهم المتعلقة بنفس الظروف إلى سلسلة من الدعاوى، تستند كل منها إلى أساس قانوني مختلف، لحماية مصالح مترابطة - حق الملكية الكاملة للأرض (الحق الذي طالبوا به في الدعوى)؛ وحق حيازة المنزل والإقامة فيه (الحق الذي طالبوا به في طلب الإذن بالاستئناف). ويصدق هذا الأمر بالتأكيد عندما يكون أساس الحقين المطالب بهما (حق الملكية في الدعوى السابقة وحق الحيازة والاستخدام في الدعوى الحالية) هو نفس النظام الواقعي: موافقة المدين واستثمارات المدعين. إن هذا السلوك يتسبب في إطالة أمد الإجراءات، وينتهك مبدأ نهائية الجلسة.
وفقًا لقاعدة الإغلاق القضائي، حيث كان بإمكان المدعي أن يجمع كل الحقائق والمطالبات المتعلقة بالفعل في الدعوى الأولى، فسيتم اعتبار كلا المطالبتين قائمتين على أسس متطابقة. بادر مقدمو الطلبات إلى اتخاذ إجراءات لحماية حقوقهم المزعومة في الأرض، عقب إجراءات الحجز على الرهن العقاري التي اتخذها البنك. وفي هذا السياق، كان الطريق مفتوحاً أمامهم لتقديم جميع مطالباتهم القانونية المتعلقة بهذه المسألة. وبما أنهم اختاروا إثارة ادعاءات معينة دون غيرها، وبما أن المحكمة ناقشت جميع الادعاءات التي أثاروها وأصدرت حكماً بشأنها (كما طُلب من المحكمة العليا معالجة هذه المسألة)، فلا يوجد مبرر لإجراء تحقيق إضافي يهدف إلى البت في الادعاءات القانونية التي اختار مقدمو الطلبات عدم إثارتها كجزء من الدعوى.
ختاماً
يُعدّ كلٌّ من مبدأ الإسقاط القضائي ومبدأ الإسقاط عنصرين من عناصر أساس قانوني آخر يُعرف بالدعوى القضائية. ويمكن للدعوى القضائية أن تؤدي إلى رفض الدعوى. كما يُمكن لمبدأ الإسقاط القضائي أو مبدأ الإسقاط القضائي أن يمنع عقد جلسة استماع بشأن نفس الأساس الواقعي أو القانوني الذي أُثير في دعوى سابقة أو كان من الممكن إثارته في دعوى سابقة.
إن الغرض من الصمتين هو منع التقسيم المصطنع للدعاوى ومضايقة المتقاضي في الدعاوى المتعلقة بنفس الموضوع، أو يمكن دمجها في دعوى واحدة.
من المهم معرفة عناصر وشروط صفقة الإقرار بالذنب، لأنه يكفي عدم استيفاء أحد العناصر حتى يكون من الممكن الادعاء بأن صفقة الإقرار بالذنب ذات الصلة غير موجودة.
