أصبح كتابة مراجعة عن شركة ما عبر الإنترنت أمراً شائعاً للغاية اليوم. فيسبوك أو تسمح مواقع الويب المخصصة (مثل Zap) لعملاء الشركات بكتابة مراجعة استهلاكية في أي وقت يكونون فيه راضين أو غير راضين عن الخدمة التي تلقوها من الشركة.
يثور التساؤل: متى يتجاوز كتابة مراجعة عن شركة ما مجرد كونها مراجعة استهلاكية أخرى تُنشر عبر الإنترنت، ويصبح الأمر تشهيراً؟
במקרה שנדון בבית משפט השלום בראשון לציון נדונה תביעתה של חברת GO MOBILE המוכרת טלפונים סלולריים, שמובאים ארצה ביבוא מקביל (לא על ידי היבואן הרשמי), כנגד לקוחת החברה אשר כתבה ביקורת צרכנית לאחר רכישת מכשיר סלולרי שהתקלקל, בפייסבוק ובאתר זאפ (תא"מ 26701-02-17 סי. טי. אי גומובייל בע"מ נ' אנה רובינשטיין).
ناقشت المحكمة مراجعتين للمستهلكين كتبهما العميل:
"אל תקנו ב go mobile. לפני חודשיים רכדתי (צ"ל רכשתי) טלפון בסניף אילת והיול (צ"ל והיום) קיבלתי אותו ממעהדת (צ"ל ממעבדת) סמסונג רשמית שטלפון פרוץ ואיאפשר לתקן אותו. זאת אומרת טלפון מוחדש!!!!! במחיר של חדש."
…
"אל תתקרבו לחנות הזאת… קניתי טלפון באילת בספטמבר 2016. אחרי חודשיםם (צ"ל חודשיים) הטלפון הפסיק לעבוד, אחרי בדיקה במעבדת (צ"ל במעבדה) הרשמית של סמסונג נאמר לי שטלפון פרוץ, זאת אומרת מחודש… אבל קניתי טלפון חדש במחיר של טלפון חדש. אחרי פנייה לחברה GO MOBILE, דרך אגב קיבלתי מנם (צ"ל מהם) תגובה רק אחרי שרשמתי פוסט בפייסבוק, לפני זה אף אחד לא התייחס אליי, נאמר לי דרך המייל ולא בטלפון שהם לא לוקחים אחריות ומוכרים טלפונים חדשים בלבד. ושאני יכולה למסור את הטלפון למעבדה שלהם וזה כמוון (צ"ל כמובן) כרוך בתשלום. אני עוד לא נפגשתי עם החוצפה כזאת. אל תתקרבו לרשת הזאת".
كتابة مراجعة لشركة (مراجعة مستهلك شرعية) مقارنة بالإعلانات التشهيرية
وقد ميزت المحكمة بين انتقاد المستهلك المشروع وبين كلماتها الأخرى التي تشكل تشهيراً (قذفاً):
בענייננו, מדובר בביקורת צרכנית שפורסמה ברשת, במקומות המיועדים לכך. בסוג זה של פרסומים, לא בהכרח ולא באופן אוטומטי ייקבע כי מדובר בפרסום לשון הרע אשר החוק מטיל אחריות בגינו. זאת, בהתחשב בחופש הביטוי של הנתבעת ובכך שקיימת חשיבות ציבורית לאפשר החלפת מידע חופשית וביקורת צרכנית ברשת, בפרט במסגרות המיועדות לכך (אתר הפייסבוק של הרשת; אתר "זאפ" שעיסוקו בהשוואת מחירים וחוות דעת על ספקים וחנויות).
في هذه الحالة، وبقدر ما اقتصر الإعلان على وصف مشروع لتجربة خدمة سلبية، لم يكن هناك بالضرورة مجال للمسؤولية عن التشهير، حتى لو تم كتابة كلمات صريحة وقاسية.
لكن في قضيتنا، لم تكتفِ المدعى عليها بنشر أن الخدمة التي تلقتها من المدعي لم تكن مرضية لها، أو بالتعبير عن شعورها بأن المدعي قد تنصّل من مسؤوليته عن منتجاتها. بل نشرت المدعى عليها - كأمر واقع - أن المدعي قد باعها هاتفًا متصدعًا وأعاد ترميمه ليبدو كهاتف جديد.
هذا اتهام خطير، وإذا ثبت عدم صحته، فإنه لا يندرج ضمن نطاق النقد الاستهلاكي المشروع، بل يُعدّ تشهيراً بكل المقاييس. ففي نهاية المطاف، وبموجب مبدأ حرية التعبير وحماية تبادل الآراء والنقد الاستهلاكي عبر الإنترنت، لا يجوز السماح بالتشهير الذي يُقدّم على أنه حقائق، ثم يتبين أنه لا أساس له من الصحة.
يُظهر الحكم بوضوح أنه لو نجحت المدعى عليها في إثبات ادعائها بأن المدعي قد باعها جهازًا متصدعًا أو ليس جديدًا، لكانت الدعوى المرفوعة ضدها قد رُفضت لأن المحكمة كانت ستقبل الادعاء بأن الإعلان يشكل نقدًا مشروعًا وصحيحًا للمستهلك.
למרות שבית המשפט קבע שאין מדובר בפרסום המהווה ביקורת צרכנית לגיטימית, אלא בפרסום לשון הרע (הוצאת דיבה), בית המשפט חייב את הנתבעת בפיצוי כספי נמוך באופן יחסי, בגובה 5000 ש"ח בלבד, משום שהתובעת לא בדקה את טענות הנתבעת לגופו של העניין, והתנערה ממנה ברגע שגילתה שהנתבעת מסרה את מכשירה לתיקון במעבדה אחרת שאינה שייכת לתובעת.
ختاماً
لا جدال في أنه من الممكن كتابة تقييمات عن الشركات، وحتى مراجعة سلبية إذا تضرر العميل بالفعل من الشركة. مع ذلك، في بعض الأحيان لا يبالغ العملاء في انتقاداتهم فحسب، بل يكتبون أكاذيب صريحة هدفها الوحيد الإضرار بالشركة.
في حال كتابة تقييم سلبي عن نشاط تجاري، يُنصح أولاً بأن يتواصل صاحب النشاط مع العميل ويتوصل معه إلى اتفاق لحذف التقييم أو تعديله. ويُوصى بتسجيل هذه المحادثة تحسباً لمحاولة العميل ابتزاز صاحب النشاط أو ادعائه كتابة التقييم رغم علمه بعدم صحته، بهدف الإضرار بالنشاط.
إذا لم يتمكن صاحب العمل من التوصل إلى اتفاق مع العميل، واعتقد أنه تلقى تقييمًا كاذبًا ومسيئًا، فلن يكون أمامه خيار سوى إرسال رسالة تحذيرية قبل اتخاذ أي إجراء قانونيوإذا لم يُجدِ ذلك نفعاً، فأرسل دعوى تشهير.
