الإقرار والإنكار - ماذا يعني الادعاء ومن يتحمل عبء الإثبات؟

عبء الإثبات في القانون المدني – أساس الادعاء بالقبول والرفض

لفهم ماهية دعوى الإقرار والرد، يجب علينا أولاً أن نفهم من يتحمل عبء الإثبات عند رفع دعوى في المحكمة (القواعد هي نفسها للجميع). دعوى قضائية جماعية، مطالبة مالية، دعوى مدنية، دعوى تعويض عن الضرر إلخ').

في نظامنا القانوني، القاعدة هي من يسلب صديقه الأدلة ضدهأي أن الشخص الذي يدعي استحقاقه للمال أو أي حقوق (عادة المدعي) يجب أن يثبت أن المدعى عليه ملزم بدفع المال له أو التصرف وفقًا لمتطلبات القانون. مطالبة.

في حال فشل المدعي في إثبات دعواه، تُرفض دعواه ويُحمّل عادةً تكاليف التقاضي لصالح الطرف الآخر. أي أنه إذا لم يُقدّم المدعي أدلة مقبولة وكافية، أو إذا لم يُقرّ المدعى عليه بصحة ادعاءات المدعي، فلن يربح المدعي دعواه في الغالب.

לכלל זה ישנו חריג והוא טענת הודאה והדחה. משמעות הטענה היא שהנתבע מודה בכל טענות התובע או בטענות המהותיות, אך טוען שהוא כלל לא חייב לפעול כפי שדורש התובע מסיבות כלשהן. במילים אחרות הנתבע אומר: "התובע צודק, אבל אני לא חייב כי…".

حكم المحكمة العليا بشأن دعوى الإقرار والرد

يُعدّ حكم المحكمة العليا حكماً ملزماً لجميع المحاكم الأخرى. لذا، من المهم الإلمام بأحكام المحكمة العليا، لأن ذلك قد يساعدك في إقناع القاضي الذي ينظر في القضية بصحة حججك.

בעניין טענת הודאה והדחה בית המשפט העליון קבע כך (ע"א 777/80 קלרה שרייבר נ' מרגוט שטרן, פסק דין מיום 12.4.1984):

טענת ההגנה, שאינה מודה בכל העובדות של עילת התביעה, אינה מטענת "הודאה והדחה", המעבירה את נטל הראיה על הנתבע. כך, למשל, תביעה להחזרת סכום כסף בטענה שנתן בהלוואה. הנתבע מודה, שקיבל את הכסף, אך כופר שהייתה זו הלוואה וטוען שקיבלו במתנה. הודאה בקבלת הכסף יש בכך, הודאה בהלוואה – אין. בכך לא פטר הנתבע את התובע מהוכחת כל העובדות הדרושות לעילת התביעה אלא רק מקצתן. זו אינה טענת "הודאה והדחה". אם התובע לא יוכיח את ההלוואה, לא יזכה בתביעתו, ולא על הנתבע להוכיח את טענת המתנה, אף-על-פי שבה נימק את כפירתו בקבלת ההלוואה (ראה ע"א 642/61 [1] הנ"ל, בעמ' 1006).

ניתן למצוא ללא קושי גם פסיקות דומות של בתי המשפט המחוזיים. לדוגמה במסגרת ת"צ 7322-10-18 עו"ד אלי אקסלרוד נ' Facebook Inc (החלטה מיום 22.7.2022):

אני דוחה את טענת המבקש ל"הודאה והדחה". נטל הראיה יועבר מתובע לנתבע, כאשר הנתבע מודה בכל העובדות הנטענות ע"י התובע, תוך טענות המפקיעות את זכותו של התובע. טענת הגנה, שאינה מודה בכל עובדות עילת התביעה, אינה טענת 'הודאה והדחה'.

من المهم الانتباه إلى دقة حجج الإقرار والإنكار.

لفهم التفاصيل الدقيقة، يمكن استخدام المثال التالي: أقرض موسى والده مليون شيكل. ونشأت خلافات بين موسى ووالده، وتم رفع دعوى قضائية في المحكمة.

إذا طالب والدي في الإطار الدفاع إنّ ادعاءه بتلقّي قرض من موسى، ثمّ سداده له، وبالتالي عدم وجوب دفعه أيّ مبلغ لموسى، يُعدّ بمثابة إقرار ودحض. بعبارة أخرى، يدّعي آفي أنّ موسى مُحقّ، وأنّ القرض قد مُنح بالفعل، لكنّه غير مُلزم بدفع أيّ مبلغ لموسى بعد رفع الدعوى لأنّه سدّد القرض مُسبقًا.

في هذه الحالة، ينتقل عبء الإثبات إلى والدي (المدعى عليه). سيتعين على والدي إثبات وقت وكيفية سداده للقرض لموشيه بأدلة مقبولة. إذا تم سداد القرض عن طريق حوالة بنكية، فسيتعين على والدي تقديم إيصال من البنك يثبت تحويل المبلغ من حسابه إلى حساب موشيه.

من جهة أخرى، إذا ادعى والدي في دفاعه أن ما قدّمه له موشيه لم يكن قرضًا بل هبة، فلن يُعتبر هذا إقرارًا ودحضًا، لأن والدي لا يُقرّ بجميع ادعاءات موشيه. في هذه الحالة، لن ينتقل عبء الإثبات إلى والدي، بل سيتعين على موشيه إثبات أن ما قدّمه لم يكن هبة كما يدّعي والدي، بل قرضًا كما يدّعي موشيه. إذا لم يُثبت موشيه ادعاءاته، يجوز للمحكمة رفض دعواه.

מקרה דומה לדוגמה זו אכן הגיע לפתחו של בית המשפט במסגרת ת"א 15371-07-10 עו"ד גיא גיסין הנאמן להסדר נושים ובעלי המניות של חברת אורליין ייזום והשקעות בע"מ נ' נגר כדורי (פסק דין מיום 24.10.2021). בפסק הדין נקבע, בין היתר, כך:

הנתבעים 1 ו-2 טענו תחילה כי פרעו את חובם לחברה, ואף הפנו בעניין זה למאזן החברה, בו לא הופיע עוד חובם לחברה. בסיכומיהם ציינו הנתבעים 1 ו-2 כי מחוות דעתו של רו"ח רצאבי עולה כי כספי התמורה ככל הנראה לא הופקדו בחברה, אך ממשיכים וטוענים כי הם עשו את שהתחייבו לפירעון חובם. לכאורה די היה בכך כדי להניח כי החוב אכן לא נפרע, ולעבור לבדוק את התחייבויותיהם.

ومع ذلك، بما أن المدعي يدعي أن هذا الادعاء من نوع الإقرار والرد، وأن على المدعى عليهم إثبات سدادهم للدين، فإن عبء الإثبات يقع على عاتق المدعى عليهما الأول والثاني. ويدعي المدعي أن ادعاء المدعى عليهما الأول والثاني بسداد دينهما للشركة هو ادعاء من نوع الإقرار والرد، مما ينقل عبء إثبات سداد الدين إليهما، لأنهما أقرا بتحملهما الدين.

בע"א 642/61 زئيف توفر ضد شلومو مارلا, פ"ד טז 1000 (1962), קבע כב' השופט זוסמן את הכללים בעניין זה (החל בעמ' 1004, פס' 3-1 לפסק דינו):

"תובע המביא דברו לפני בית-המשפט מבקש לזכות ביתרון או בהנאה שנקבעו – לטובתו – בהלכה פלונית מהלכות המשפט המהותי. תוצאה זו, הזכות שהתובע טוען לה, מותנית בכך שנתקיימו העובדות המולידות את הזכות האמורה ("עילת התביעה"). כיוצא בזה הנתבע המבקש לנקות את עצמו ומסתמך לשם כך על הלכה אחרת הפוטרת אותו מחבות שנולדה. אם תופסת הלכת-הפטור לטובת הנתבע, תלוי בכך אם נתקיימו עובדות אחרות ("עילת ההגנה").

דיני הראיות קובעים את נטל השכנוע במשפט אזרחי בדרך כלל על יסוד העקרון, כי על בעל-דין לשכנע את בית-המשפט בקיום אותן העובדות בהן מותנית התוצאה המשפטית הנובעת מן ההלכה שהוא מסתמך עליה. ….לא הוכחה עילת התביעה, לא יוכל השופט לחייב את הנתבע על-פי הלכת הסעיף 37(1) הנ"ל והתביעה תידחה. ….. בעל-חוב חייב להוכיח את העובדות המעמת את זכותו, והחייב – את העובדות המפקיעות ומבטלות זכות שקמה ……אך יוטעם הדבר ואף יודגש: הכל תלוי במשפט המהותי, כי דיני הראיות הולכים אחריו.

أحيانًا يعتمد القانون الموضوعي على الحق الذي يدعي المدعي خضوعه لحقيقة عدم وقوع واقعة نزع الملكية، وإذا وقعت - فإن عبء الإثبات يقع على المدعي، وعليه أن يثبت عدم وقوع تلك الواقعة، حتى وإن كانت - في حالة حق آخر - واقعة نزع ملكية. 

הטענה "פרעתי" היא טענת "הודאה והדחה", מבחינת: "כן – אבל". האומר "פרעתי", מודה בכך שנולד החוב ופוטר את התובע מהוכחתו, אבל, לאחר מכן, אומר הוא, נפקע החוב שנולד. היסודות של הטענה המורכבת הלזו ערוכים, כביכול, בשני עיגולים קונצנטריים. בעיגול הפנימי, הקטן, מצויות כל אותן העובדות עליהן העמיד התובע את תביעתו, ובעיגול החיצוני, הגדול, ערוכות העובדות המפקיעות את זכות התובע. ….. ואולם יש גם והנתבע מודה, כי קיבל מהתובע סכום כסף, אך כופר בחבותו להיענות לתביעה, בלא שתהא כפירתו נובעת מעילה המבטלת או מפקיעה זכות שקמה.

כיצד? ראובן תובע משמעון תשלום הלוואה שהילווה לו; שמעון מודה בקבלת הכסף. אף טוען שהכסף ניתן לו בתור מתנה…. טענת הגנה כזו אינה בבחינת "הודאה והדחה", שכן שמעון לא הודה בכל העובדות של עילת התביעה ולא פטר את ראובן מהוכחתן, אלא רק מהוכחת מקצתן פטר אותו. שמעון כפר בטענה, שלווה הלוואה מראובן ולהודאתו בקבלת הכסף צירף את גירסתו וביאר, בתור מה קיבל את הכסף, בתור מתנה או כיוצא בזה. ….הודאה בקבלת הכסף היתה כאן, הודאה בקבלת הלוואה לא היתה."

טענה של הודאה והדחה קמה, כאשר הנתבע מודה בעובדות המהותיות של התביעה, לעניננו בכך שהנתבעים 1 ו-2 היו חייבים לחברה חוב של קרוב לשבעה מיליוני שקלים, אך מציין עובדות נוספות, שלטענתו, מביאות למסקנה כי התובע אינו זכאי לסעד המבוקש, ובענייננו כי פרעו את החוב האמור לחברה. במקרה כזה נטל השכנוע להוכחת אותן עובדות מוטל על הנתבע (ראו לעניין זה ע"א 4340/06 עו"ד יוסף לילוף נ' בנק איגוד לישראל בע"מ (נבו, 21.04.2010, פסקה 28 לפסק דינה של כב' הנשיאה בשעתו, דורית בייניש, וכן דבריו של כב' השופט, לימים המשנה לנשיא, מישאל חשין בע"א 530/89 بنك ديسكاونت ضد ماري نوفي, פ"ד מז (1) 116, 125 (1993):

"טענה זו, כי החיובים הישנים – ככל שעומדים הם לעצמם – נבלעו בהסכם החדש ופקעו, שקולה, למעשה, לטענת "פרעתי" לעניינם של אותם חיובים. אם אלה הם פני הדברים – וכך דומני יש לראותם – כי אז הנטל הוא על המשיבים לטעון מפורשות כי החיובים הישנים פקעו, ככל טענה שהיא במהותה בבחינת "הודאה והדחה"").

במקרה שלפניי אין מחלוקת בדבר חובם של הנתבעים 1 ו-2 לחברה. טענתם היחידה בהליך שלפניי הינה כי פרעו את חובם זה לחברה. על פני הדברים נראה כי הנתבעים "נתפסים" על הודאתם בחוב (ההודאה) ואילו את הפירעון עליהם להוכיח. אם לא יצליחו להוכיח את הפרעון הרי שלא עלה בידם "להדיח" את התביעה, והתובע יזכה בתביעתו על יסוד ההודאה בחוב (ראו בהרחבה לעניין זה: יובל סיני, "הדוקטרינה של הודאה והדחה וכללי נטל השכנוע במשפט אזרחי – ניתוח ביקורתי והצעת מודל חדש- ישן", الدراسات القانونية 2016، 165، 168 (2008).

כאמור, כעולה מהפסיקה, נתבע הטוען טענת פרעתי נושא בנטל השכנוע להוכחת טענה זו. ההנמקות לבסיס הרעיוני לכלל זה שונות. ברע"א 1436/90 شركة جيورا أراد للإدارة ضد مدير ضريبة القيمة المضافة, פ"ד מו (5) 101, 106-105 (1992), עומד כב' השופט לוין על כך שהבסיס הרעיוני הוא כי נטל השכנוע מוטל על הטוען טענה מהותית, הן כטענת תביעה, הן כטענת הגנה). ברע"א 7454/96 سيميون إيفينسكي ضد شموئيل تيتلبوم (נבו, 5.1.97), עומד כב' השופט תיאודור אור על כך שקל יותר להוכיח טענה חיובית כגון "פרעתי" מאשר טענה שלילת לפיה "החוב לא שולם".

ثمة أساس مفاهيمي آخر يتعلق بفرض عبء الإثبات على الطرف الذي يملك أدلة أفضل. وبالتالي، وفقًا لفاراتي، فإن المدعى عليه، الذي يدعي سداد الدين، يملك أدلة أقوى لإثبات الدين، ومن الأجدى تحميله عبء الإقناع. في المقابل، يعارض آخرون منطق هذه القاعدة. فعلى سبيل المثال، يصر البروفيسور أليكس شتاين على أن القاعدة المذكورة لا تحفز الصادقين، وأن إمكانية الوصول إلى الأدلة قد تغير عبء تقديمها، لكنها لا تغير عبء الإقناع.

פרופ' איסי רוזן-צבי, במאמרו: "הודאה והדחה: כיצד ניתן להציל את הדוקטרינה", كتاب شلومو ليفين, 227 (2013), עומד על ההצדקות השונות שניתנו לדוקטרינת ההודאה וההדחה, ומדגיש כי כאשר מדובר בהוכחת טענה כללית "אי פרעון חוב" מדובר בטענה כללית קשה להוכחה שכן על התובע להוכיח שהנתבע לא פרע את חובו בשום מועד ובשום דרך, בעוד שטענת "פרעתי" עומדת על מועד ואופן מסוימים לפרעון החוב וקלה יותר להוכחה. במקרים כאלה, ההגינות הדיונית והיעילות מחייבים הצדקה, לטעמו של פרופ' רוזן צבי, לטענת ההודאה וההדחה, שכן מבחינת תפישת הצדק אין להטיל על מאן דהוא להוכיח טענה שאין כלים להוכיחה. אז גם אין משמעות לאופן ניסוח הטענה בידי הנתבע (חיובית או שלילית – "החוזה לא הופר" לעומת "ההלוואה נפרעה").

פרופ' רוזן צבי טוען כי יש לעשות שימוש בדוקטרינת ההודאה וההדחה והעברת נטל השכנוע, רק במקרים של טענת פרעתי שאינה קונקרטית, אז אכן צריך להוכיח התובע כי החוב לא נפרע בשום אופן ובשום מועד. אם לעומת זאת טענת פרעתי הינה מפורטת, הנתבע מבהיר באיזה אופן ובאיזה מועד פרע את החוב, אזי שוב הוכחת הטענה הן על ידי התובע, הן על ידי הנתבע, אפשרית בכלים המספקים הכללים הדיוניים (גילוי מסמכים, שאלונים וכיו"ב) ויש להותיר את נטל השכנוע על התובע.

في كتابه، الإجراءات المدنية 462-421 (2015، فيما يلي: روزن تسفي: الإجراءات المدنية), חזר פרופ' רוזן צבי על הדברים והבהיר כיצד הדוקטרינה של הודאה והדחה יכולה לשמש כלי אפקטיבי לאכוף את הוראות התקנות (הישנות) הנוגעות לניסוח כתבי הגנה באמצעות סנקציה של היפוך הנטל במרום בו הנתבע מנסה להתחמק מהכחשה מפורשת ומפורטת למשל של טענת "פרעתי".

وفي وقت لاحق، في كتابه، إيساخار روزن تسفي، الإصلاح في القانون المدني: المعلم يشعر بالإحراجفي الفصل الأول: المبادئ الأساسية، العدد 27 (2021)، يركز المؤلف على صياغة المرافعات، ويطرح تساؤلاً حول مدى انطباق مبدأ الإقرار والرد في ضوء حذف المادة 159 من اللوائح القديمة، ويرى أن الإجابة هي نعم. ويرى أن المادة 66، التي تتناول عكس ترتيب المرافعات بين الأطراف عند وجود ظروف تستدعي عكس عبء الإثبات، تُشكل، في رأيه، أساس هذا المبدأ (المرجع نفسه، ص 134).

أعتقد أنه في ضوء المبادئ التي أرستها اللوائح الجديدة، ينبغي الاستمرار في تطبيق هذا المبدأ، في الظروف التي يناقشها روزن تسفي في مؤلفاته المختلفة. وسأشرح ذلك بالتفصيل.

ختاماً

يقع عبء الإثبات في الدعاوى المدنية على المدعي، الذي يجب عليه إثبات دعواه. مع ذلك، توجد حالات ينتقل فيها عبء الإثبات من المدعي إلى المدعى عليه. من هذه الحالات دعوى الإقرار والرد، حيث يُقرّ المدعى عليه بجميع دعاوى المدعي أو بالدعاوى الموضوعية، ولكنه يدّعي أنه لسبب ما غير ملزم بتلبية مطالب المدعي.

إذا لم يعترف المدعى عليه بجميع الادعاءات الجوهرية، فإن ذلك لا يعتبر دعوى إقرار وإنكار، وفي هذه الحالة سيبقى عبء الإثبات على المدعي.

الأسئلة الشائعة حول طلبات القبول والرفض