ماذا يعني تأخير تنفيذ الحكم؟
عادة ما يكون وقف تنفيذ الحكم المالي أو الحكم في أي مسألة أخرى مطلوباً عندما يكون أحد الأطراف غير راضٍ عن نتيجة الحكم ويرغب في منع أداء الإجراءات التي يلتزم بها بموجب الحكم حتى تاريخ الاستحقاق. تقديم الاستئناف والقرار بشأن ذلك، على أمل أن تقوم محكمة الاستئناف بإلغاء أو تغيير أحكام الحكم.
من المهم معرفة أن مجرد تقديم الاستئناف لا يؤدي تلقائياً إلى وقف تنفيذ الحكم. لذلك، من المهم تقديم الاستئناف. طلب وقف الإجراءات إلى محكمة الاستئناف، بحيث لا يتمكن الطرف الذي صدر الحكم لصالحه من اتخاذ إجراءات التنفيذ.
إن مسألة عدم تأخير تنفيذ الحكم بعد تقديم الاستئناف منصوص عليها صراحة في الأحكام لوائح الإجراءات المدنيةتنص اللائحة رقم 145 على ما يلي:
(أ) إن تقديم الاستئناف لن يؤخر تنفيذ القرار المستأنف.
(على) يجوز للمحكمة أن تأمر بتعليق تنفيذ قرار أصدرته، وكذلك منح الإغاثة المؤقتة فيما يتعلق بهذا القرار، وفقًا للشروط التي تراها مناسبة، طالما لم يتم تقديم أي استئناف في وقت تقديم طلب تعليق التنفيذ؛ ويجوز الاستماع إلى الطلب المقدم بموجب هذه اللائحة شفهيًا إذا طُلب ذلك في وقت الجلسة، مباشرة بعد سماع القرار.
(ثالث) إذا تم تقديم استئناف، يجوز لمحكمة الاستئناف أن تأمر بتعليق تنفيذ القرار الذي يتم استئنافه، وكذلك منح الإغاثة المؤقتة فيما يتعلق بهذا القرار، وفقًا للشروط التي تراها مناسبة.
(د) ينطبق البند 96 على الطلب المقدم بموجب هذا البند، مع التغييرات المطلوبة.
من الأمور الأخرى التي يجب معرفتها أن التوجه السائد هو عدم إصدار أوامر بوقف التنفيذ في المسائل المالية، لأن الأساس هو إمكانية استرداد الأموال في حال نقضت محكمة الاستئناف الحكم. ويُستثنى من هذه القاعدة الحالات التي يُلزم فيها أحد الأطراف بدفع مبالغ طائلة (ملايين الشواقل)، أو الحالات التي يُجبر فيها الكيان الصادر ضده الحكم على دفع مبالغ زهيدة نسبيًا، ولكن لمجموعة كبيرة من الأشخاص (عادةً في إطار...). دعوى قضائية جماعيةفي الحالة الأخيرة، يفترض أنه حتى لو كان من الممكن إعادة الأمور إلى نصابها، فقد يكون من الضروري تخصيص موارد كبيرة وغير معقولة لجمع مبالغ زهيدة من المال من العديد من الأشخاص، إذا لم يوفوا بالتزاماتهم ويعيدوا المال، بعد إلغاء الحكم.
ما هي الشروط التي بموجبها تأمر المحكمة بوقف تنفيذ حكم مالي؟
وبحسب حكم المحكمة العليا، فإن وقف تنفيذ الحكم المالي ممكن في ظل شرطين:
- فرص الاستئناف جيدة.
- يميل ميزان المصالح لصالح الشخص الذي يطلب وقف تنفيذ الحكم.
התייחסות לתנאים אלה ניתן למצוא בפסקי דין רבים שניתנו על ידי בית המשפט העליון. לדוגמה במסגרת ע"א 3682/23 מדינת ישראל משרד הבריאות נ' פלוני. שם נקבע בין היתר כך:
כידוע, נקודת המוצא היא כי אין בהגשת ערעור כדי לעכב ביצוע החלטה (תקנה 145(א) לתקנות סדר הדין האזרחי, התשע"ט-2018 (להלן: תקנות סדר הדין האזרחי)). אשר על כן, הכלל הוא כי ביצועו של פסק דין יעוכב רק בהתקיים שני תנאים: כאשר סיכויי הערעור טובים, וכאשר מאזן הנוחות נוטה לטובת מגיש הבקשה. בין שני רכיבים אלו מתקיים קשר של "מקבילית כוחות", אך ההלכה הפסוקה העניקה את משקל הבכורה למאזן הנוחות (ע"א 770/23 קרן נ' פלוטקין, פסקה 20 [פורסם בנבו] (27.3.2023)).
…
أما فيما يتعلق بموازنة المصالح، فعندما نتعامل مع تأخير في تنفيذ التزام مالي، كما هو الحال لدينا، فإن القاعدة هي أن طلبات تأجيل التنفيذ لن تُقبل إلا في حالات استثنائية، ولأن الالتزام المالي، بطبيعته، هو التزام يمكن التراجع عن نتائجه (ע"א 6550/22 Mouly נ' Jobe, פסקה 8 והאסמכתאות שם [פורסם בנבו] (19.12.2022)). وقد تم الاعتراف باستثناء للقاعدة المذكورة أعلاه في الحالات التي يفرض فيها الحكم التزاماً مالياً لصالح فرد خاص ليس ثرياً بمبلغ كبير، لأنه في مثل هذه الحالات، سيكون من الصعب على الفرد من التسوية سداد المبلغ المحكوم به لصالحه، إذا طُلب منه ذلك. (ראו ע"א 109/20 מנורה מבטחים חברה לביטוח בע"מ נ' פלוני, פסקה 14 [פורסם בנבו] (12.3.2020); ע"א 3344/15 אשכנזי נ' גלי, פסקה 17 [פורסם בנבו] (15.6.2015)).
בענייננו, פסק הדין נושא הבקשה אכן הטיל על המבקשת חיוב כספי בסכום ניכר, כך שיש בדבר להטות את מאזן הנוחות לטובתה. בהקשר זה כבר צוין בפסיקה כי: "סכום משמעותי כשלעצמו, המשתלם לאדם שאיננו אמיד, מקים חשש שאם יתקבל הערעור יהיה קושי בהשבת הכספים, זאת אף בהעדר הוכחה לחשש באשר ליכולת השבת הכספים של המשיב הספציפי" (ע"א 2347/15 גמילי נ' דסטה, פסקה 9 [פורסם בנבו] (10.5.2015); ההדגשה הוספה – י' כ'). משכך, טענת המשיב לפיה המבקשת לא הצביעה על מאפיינים מיוחדים המתקיימים במשיב, המלמדים על חשש כי יקשה עליו להשיב את סכום הפיצויים לו יידרש לעשות כן, אינה מועילה למשיב.
כמו כן, יש ממש בטענת המבקשת לפיה מקום בו חלק מהסכום שנפסק לחובתה מהווה פיצוי בגין נזקים וצרכים עתידיים, יש בכך להקהות את הפגיעה במשיב באם תתקבל בקשתה (רע"א 6524/16 שירותי בריאות כללית נ' פלונית, פסקה 7 [פורסם בנבו] (29.9.2016)).
ومع ذلك، أعتقد أن الوقف الجزئي لتنفيذ حكم المحكمة الأدنى يكفي لتخفيف المخاوف من عدم قدرة المدعى عليه على إعادة مبلغ التعويض إذا لزم الأمر، من ناحية؛ ومن ناحية أخرى، فإن هذا الحل يدعم، إلى حد ما، القاعدة التي بموجبها يحق للمتقاضي التمتع بثمار انتصاره.
אשר על כן, הבקשה לעיכוב ביצוע מתקבלת באופן חלקי, במובן זה שהמבקשת תעביר למשיב סכום של מיליון וחצי ש"ח בתוספת שכר טרחת עורכי דין בסך 15% מהסכום האמור בתוספת מע"מ. תשלום יתרת הסכום שנפסק על ידי בית המשפט קמא, יעוכב עד להכרעה בערעור.
كما أصدرت المحكمة حكماً مماثلاً في قضية أخرى تتعلق بوقف تنفيذ الحكم. حكم صادر في غياب دفاع (ע"א 7045/23 נ.א.ד.ש השקעות בע"מ נ' קרדיט 24 בע"מ ואח'). שם נקבע, בין היתר, כך:
أما بالنسبة لمضمون طلب وقف التنفيذ، فسأقول أولاً إن حقيقة أن هذا حكم صدر من جانب واحد لا تبرر في حد ذاتها الموافقة على طلب وقف التنفيذ., והכלל המעוגן בתקנה 145(א) לתקנות, שלפיו אין בהגשת ערעור כדי לעכב ביצועו של פסק דין עומד בתוקפו (ראו, לדוגמה, ע"א 6913/22 החברה לשימור והתחדשות ערים בישראל בע"מ נ' אברהם (16.11.2022); עניין אהרון). وبالتالي، فإن الطرف الذي يسعى إلى تأخير تنفيذ حكم صدر في غياب دفاع مطالب أيضاً بإثبات أن فرص استئنافه جيدة وأن ميزان المصالح يميل لصالحه.
تأخير تنفيذ حكم يتعلق بالعقارات مقابل التزام مالي
خلافاً للافتراض السائد بشأن الأحكام المالية، حيث يتم منح وقف التنفيذ في حالات استثنائية، فإن النهج المتبع فيما يتعلق بوقف تنفيذ الأحكام المتعلقة بالعقارات أكثر تساهلاً بكثير.
تُدرك المحاكم وجود فرق بين حكم يقضي بهدم مبنى، وحكم يتعلق بإخلاء شقة سكنية (مقارنةً بشقة مؤجرة لطرف آخر ويحصل مالكها على الإيجار)، وبين حكم يُلزم شخصًا بدفع مبلغ مالي لآخر. وإذا نقضت محكمة الاستئناف الحكم بعد هدم المبنى، فسيكون من الصعب للغاية التراجع عنه.
בעניין עיכוב פסק דין מקרקעין נקבע על ידי בית המשפט העליון, בין היתר כך (ע"א 9891/17 יניב בלס נ' מנשה איילון ואח'):
כידוע, הלכה היא כי ביצועו של פסק דין לא יעוכב, וזאת אלא אם עלה ביד המבקש להוכיח כי סיכויי הערעור טובים, וכי מאזן הנוחות נוטה לכיוון קבלת בקשתו, כאשר בין שני תנאים אלו מתקיים יחס של מקבילית כוחות (עיינו: ע"א 7019/14 שזור – מושב עובדים להתיישבות חקלאית שיתופית בע"מ נ' פרג'י [פורסם בנבו] (9.3.2015); עע"מ 8595/17 פלאח ואח' נ' הוועדה המחוזית לתכנון ולבניה – מחוז הצפון [פורסם בנבו] (10.1.2018)). ואולם, מבין שני השיקולים מעמד הבכורה נתון לשיקול של מאזן הנוחות (ראו: ע"א 4195/16 דיין נ' בנק דיסקונט לישראל בע"מ [פורסם בנבו] (26.09.2016); ע"א 5432/16 סמואל נ' אליהו [פורסם בנבו] (18.01.2017)).
ביחס למאזן הנוחות, הרי שחשש לנזק בלתי הפיך בענייני מקרקעין אינו קם באופן "אוטומטי", והשאלה תלויה בנסיבות העניין, במהות המקרקעין, ובזיקת בעלי הדין כלפיהם (עיינו: ע"א 6636/15 קריסטל נ' עו"ד עודד רוט, הנאמן לנכסי החייב יוסף מרגוליס (בפשיטת רגל) [פורסם בנבו] (27.10.2015) (להלן: עניין רוט); ע"א 7341/17 וולס נ' מידן [פורסם בנבו] (8.10.2017)). בהקשר זה נקבע עוד כי ישנו הבדל בין מקרקעין המשמשים למגורים, לבין מקרקעין המשמשים למטרות השקעה כספית, שלגבי האחרונים נקבע כי גם העברת המקרקעין בעין אינה בלתי הפיכה, ומגלמת נזק כספי הניתן לפיצוי (ראו: ע"א 2938/12 פארס נ' פארס [פורסם בנבו] (10.06.2012) (להלן: עניין פארס)).
على الرغم من أنه في ظروف معينة، حتى فيما يتعلق بالأراضي غير المستخدمة لأغراض سكنية، ستكون هناك صعوبة في إعادة الوضع إلى حالته الأصلية، على سبيل المثال عندما تكون للأرض قيمة خاصة بالنسبة للمستأنف، ولأنه قد لا يكون من الممكن استعادة الأرض نفسها، بل قيمتها فقط، (ע"א 1755/12 בר שפירא נ' עו"ד ישראל בודה (נאמן) [פורסם בנבו] (29.03.2012); עניין רוט), ואולם כפי שיפורט להלן לא שוכנעתי כי זה המצב במקרה דנן.
בענייננו, הדירה אינה דירת מגוריו של המבקש, אלא היא מושכרת, והמבקש לא טען כל טענה קונקרטית לעניין הקושי להשיב את המצב לקדמותו, או לזיקתו הייחודית לדירה, אלא הסתפק באמירה כללית לפיה מאזן הנוחות נוטה לטובתו מאחר ומדובר בזכויות במקרקעין, מבלי שהראה מדוע לא ניתן יהיה לרפא נזק שיגרם לו, ככל שאכן יתרחש (השוו: ע"א 4126/17 אחמד סרחאן נ' אסעד אברהים [פורסם בנבו] (25.6.2017); עניין פארס; עניין רוט). בנסיבות אלו לא שוכנעתי כי יגרם למבקש נזק ממשי שאינו בר-תיקון, אם לא יינתן הסעד המבוקש.
ختاماً
لا يتم وقف تنفيذ الحكم المالي تلقائيًا بعد تقديم الاستئناف، بل يجب تقديم طلب لوقف التنفيذ.
عادة ما يكون وقف تنفيذ الحكم المالي استثناءً، لأن الافتراض هو أنه يمكن إعادة الأموال إذا تم نقض الحكم.
لكي تأمر المحكمة بوقف التنفيذ، يجب استيفاء شرطين: 1. يجب إثبات أن فرص الاستئناف جيدة؛ 2. يجب إثبات أن ميزان المصالح يميل لصالح الطرف الذي يطلب وقف التنفيذ.
قد يكون وقف تنفيذ حكم عقاري أسهل إذا أثبت مقدم الطلب أنه لا يمكن إعادة الوضع بسهولة إلى حالته السابقة.
فيما يتعلق بتأخير تنفيذ حكم مالي، يُنصح باستشارة محامٍ مالي.
