الصمت القضائي – ما هو، ولماذا قد يرغب أي شخص في الادعاء بوجود هذا الصمت؟

ما هو الصمت القضائي؟

إن الإغلاق القضائي هو دعوى قانونية تهدف إلى منع أحد المتقاضين، أو طرف ذي صلة به، من تقديم مطالبات متعارضة أو مختلفة في إجراءين قانونيين مختلفين.

على سبيل المثال: إذا ادعى أحد أطراف الدعوى القضائية أنه تلقى أموالاً، فلن يتمكن هذا الطرف، أو أي طرف مرتبط به، من الادعاء بأنه لم يتلق أموالاً، وذلك لوجود مانع قضائي.

من المهم للغاية معرفة الادعاء وتقديمه أمام القاضي الذي ينظر في القضية. فإذا لم يثر الطرف المعني ادعاء الإغلاق القضائي، فقد لا يثيره القاضي من تلقاء نفسه، وفي الواقع، قد يُستأنف النظر في القضية إذا أثار أحد الأطراف ادعاءً مناقضاً تماماً لادعاء سابق.

يمكن إثارة دعوى تتعلق بالسكوت القضائي في أي إجراء (على سبيل المثال: دعوى قضائية جماعية، دعوى مدنية، مطالبة مالية، دعوى تعويض عن الضرر، إلخ.).

ماذا ينص حكم المحكمة بشأن مسألة الصمت القضائي؟

صدرت العديد من الأحكام القضائية بشأن مسألة الصمت القضائي من قبل المحكمة العليامن المهم التركيز بشكل خاص على حكم المحكمة العليا لأنه ملزم للمحاكم الأخرى (حكم محكمة الصلح أو المحكمة الجزئية هو مجرد دليل، ولا يلزم المحاكم الأخرى).

השתק שיפוטי חל גם כאשר לא צמחה "הנאה" לאחד הצדדים

בעניין זה בית המשפט העליון במסגרת בע"מ 8943/22 פלוני נ' פלונית קבע, בין היתר, כך:

كما هو معروف، فإن قاعدة الإغلاق القضائي تمنع المتقاضي من إثارة مطالبات متناقضة في إجراءات مختلفة، حتى عندما لا يكون المتقاضي في الإجراءين هو نفسه. (ראו: ע"א 513/89 Interlego A/S נ' Exin-Lines Bros. S.A, פ"ד מח(4) 133, 196 (1994)). تهدف هذه القاعدة، بشكل أساسي، إلى الحفاظ على نزاهة العملية القضائية وثقة الجمهور في النظام القانوني. (ראו: רע"א 4224/04 בית ששון בע"מ נ' שיכון עובדים והשקעות בע"מ, פ"ד נט(6) 625, פס' 9 לפסק דינו של השופט גרוניס (2005)).

لهذا الغرض جانبان: من منظور أخلاقي، تركز القاعدة على حسن نية الأطراف وتهدف إلى منع إساءة استخدام الإجراءات القضائية; من الناحية العملية، تسعى القاعدة إلى منع القرارات المتضاربة الصادرة عن المحاكم المختلفة (ראו, למשל: ע"א 1445/11 מרטינז נ' רילוב, פס' 24 [פורסם בנבו] (26.12.2012); ע"א 6181/08 וינוקור נ' ממונה מס ערך מוסף עכו, פס' 10 [פורסם בנבו] (28.8.2012)).

בעבר, תחולתו של כלל ההשתק השיפוטי הותנתה בכך שטענתו הרלוונטית של בעל הדין התקבלה במסגרת ההליך האחר (ראו, למשל: רע"א 6753/96 מ.מ.ח.ת. בע"מ נ' פרידמן, פ"ד נ(5) 418, 422 (1997)). במרוצת השנים רוכך תנאי זה, לכדי דרישה שלבעל הדין צמחה "הנאה" כלשהי כתוצאה מהעלאת הטענה שעל הפרק (ראו: עניין בית ששון, בפס' 11 לפסק דינו של השופט גרוניס; בר"מ 8689/14 הוועדה המקומית לתכנון ובניה מגדל העמק נ' מבני תעשיה בע"מ, פס' 14-11 לפסק דינו של השופט פוגלמן [פורסם בנבו] (4.5.2015));

ואף ביחס לנחיצותה של דרישה מרוככת זו ניתן למצוא עמדות שונות בפסיקתו של בית משפט זה (ראו: רע"א 2401/21 ג'עוני נ' נחלת שמעון בע"מ, פס' 35 לפסק דינו של השופט סולברג וההפניות שם [פורסם בנבו] (1.3.2022)).

אציין כי לגישתי, צמיחתה של "הנאה" כלשהי כתוצאה מהעלאת טענה מסוימת, איננה, ככלל, תנאי לקביעה כי בעל דין מושתק מלטעון את היפוכה. זאת, בעיקרו של דבר, לנוכח רציונל ההשתק שעניינו הגינות ותום-לב, שאינו מתמקד בתוצאת ההליך כי אם בהתנהלות בעל הדין, וממילא, תחולתו אינה מותנית בקיומה של "הנאה" כזו או אחרת (انظر: قضية بيت ساسون، في الفقرة 10 من حكم القاضي غرونيس، وكذلك رأي القاضي روبنشتاين؛ قضية فينوكور، في الفقرة 13).

לנוכח האמור, אף בהנחה שהייתה מתקבלת טענת המבקש, שלא צמחה לו "הנאה" מהעלאת הטענה האמורה בהליך ההוצאה לפועל, לא היה בכך, לגישתי, כדי להוביל למסקנה שלפיה הוא אינו מושתק מלטעון את היפוכה בהליך דנן.

ينطبق الصمت القضائي أيضاً على إجراءات الاستئناف.

בעניין זה קבע כב' השופט מינץ במסגרת ע"א 3381/17 שאול אשכנזי נ' ציון בן שלמה, בין היתר, כך:

וכך כתבתי במסגרת ע"א 7909/16 סיף מתכות בע"מ נ' הממונה האזורי – אגף המכס ומע"מ באר שבע [פורסם בנבו] (26.4.2018):

"הלכה היא כי בעל דין אשר טען טענה משפטית או עובדתית מסוימת, מושתק מלטעון באותו הליך או בהליך אחר טענה הסותרת טענה זו. כלל זה מכונה כלל ההשתק השיפוטי, ותכליתו למנוע פגיעה בטוהר ההליך השיפוטי ובאמון הציבור במערכת המשפט וכן למנוע את ניצולם לרעה של בתי המשפט (ע"א 9056/12 קינג נ' פקיד השומה ירושלים, [פורסם בנבו] פסקה 11 (4.8.2014) (להלן: עניין קינג); רע"א 4224/04 בית ששון בע"מ נ' שיכון עובדים והשקעות בע"מ, פ"ד נט(6) 625 (2005)).

فيما يتعلق بالدعاوى المقدمة في مرحلة الاستئناف والتي تتعارض مع الدعاوى المقدمة أمام المحكمة الابتدائية، فإن قواعد الإغلاق القضائي تتجسد أيضاً في القاعدة الراسخة التي تنص على أنه لا يُطلب من محكمة الاستئناف، كقاعدة عامة، النظر في دعوى تُثار أمامها لأول مرة وتُغير مجرى الجلسة. وتزداد هذه القاعدة صرامةً فيما يتعلق بالدعاوى الواقعية، وتكون أكثر دقةً في تطبيقها على الدعاوى الواقعية الجديدة التي تتعارض أيضاً مع ما تم تقديمه أمام المحكمة الابتدائية.

זאת, מפני שמטרתו המרכזית של הליך הערעור הינה תיקון טעויות שנפלו בהכרעת הערכאה הדיונית, והוא אינו מיועד לביצוע "מקצה שיפורים" ולדיון בטענות חדשות שכלל לא נטענו לפני הערכאה הדיונית (רע"א 6693/13 אירופה ישראל (מ.מ.ש) בע"מ נ' בנק הפועלים בע"מ [פורסם בנבו] (16.2.2014); עניין קינג, בפסקה 11; אורי גורן, סוגיות בסדר דין אזרחי 1006-1005 (מהדורה שתיים-עשרה, 2015))."

هذه الأمور صحيحة واحدة تلو الأخرى في هذه القضية، حيث يدعي أشكينازي حاليًا عكس ما ادعاه في الإجراءات التي جرت في محكمة التحقيق، وبالتالي فهو ممنوع من القيام بذلك...

العلاقة بين الصمت القضائي وواجب حسن النية

عند تقديم أي مطالبات في المحكمة، ينبغي عليهم القيام بذلك بحسن نية. انعدام حسن النية יכול להוביל לדחיית טענה, גם אם "משפטית" היא נכונה. הכלל נכון גם ביחס לטענת השתק שיפוטי.

בעניין זה בית המשפט העליון קבע במסגרת רע"א 1604/20 פלוני נ' פלוני, בין היתר, כך:

وإذا لم يكن هذا كافياً، فسيتم إسكات مقدمي الطلبات من الادعاء بأنه ينبغي رفض دعوى المدعى عليهم بسبب عدم وجود إذن بتقسيم سبل الانتصاف. لطالما أكدت هذه المحكمة على واجب المتقاضي في ممارسة صلاحياته القانونية والإجرائية بطريقة مقبولة وبحسن نية، والتصرف كما يتصرف المتقاضي اللائق والمعقول في ظروف القضية. (ראו: ע"א 9542/04 רותם חברה לביטוח בע"מ בניהול מורשה נ' נחום, [פורסם בנבו] פסקה 8 (2.1.2006) (להלן: "עניין רותם"); בש"א 2236/06 חממי נ' אוחיון, [פורסם בנבו] פסקה 10 והאסמכתאות שם (5.6.2006)).

כאשר בעל דין מתכחש בהתדיינות מאוחרת לטענה שטען בהצלחה בהתדיינות קודמת, הרי שהוא נוהג בחוסר תום לב, ועל כן קמה נגדו מניעות, המכונה "השתק שיפוטי", השוללת ממנו את האפשרות לטעון טענות העומדות בסתירה לקו הטיעון המקורי בו בחר (ראו ע"א 513/89 Interlego A/S נ' Exin – Lines Bros S. A., פ"ד מח(4) 133, 200-194 (דעת יחיד של השופטת דליה דורנר) (1994); ע"א 4224/04 בית ששון בע"מ נ' שיכון עובדים בע"מ, פ"ד נט(6) 625 (2005); רע"א 8297/12 הפניקס הישראלי לביטוח בע"מ נ' המוסד לביטוח לאומי [פורסם בנבו] (16.7.2013)).

قد ينطبق مبدأ الإغلاق القضائي عندما يتم قبول مطالبة الطرف في الدعوى الأولى.

أحد شروط قبول دعوى تتعلق بالمنع القضائي هو أن تكون دعوى الطرف قد تم قبولها في الإجراء الأول.

على سبيل المثال: في الدعوى الأولى، ادعى يوسي أنه تلقى مليون شيكل من شالوم. إذا قبلت المحكمة هذا الادعاء في الدعوى الثانية، فلن يتمكن يوسي من الادعاء بأنه لم يتلق سوى 500 ألف شيكل من شالوم.

من ناحية أخرى، إذا لم يتم قبول ادعاء يوسي، فلن يسود الصمت القضائي، وسيكون قادراً على الادعاء في الدعوى القضائية الثانية بأنه لم يتلق سوى 500 ألف شيكل من سلام.

בעניין זה בית המשפט העליון קבע במסגרת רע"א 4224/04 בית ששון בע"מ נ' שיכון והשקעות בע"מ, בין היתר, כך:

בפסיקתנו נקבע, בעקבות פסיקה אמריקאית, כי אחד התנאים לקיומו של השתק שיפוטי הינו הצלחה בהליך הקודם (ראו לדוגמה, רע"א 6753/96 מ.מ.ח.ת. בע"מ נ' פרידמן, פ"ד נ(5) 418, 422). وبعبارة أخرى، الشرط هو أن يكون الطرف الذي يُطالب ضده بعدم الحركة القضائية قد فاز في الدعوى الأولى بناءً على دعوى يدعي عكسها في الدعوى الثانية. (הכלל מכונה באנגלית Prior success rule, ובלשוננו "כלל ההצלחה הקודמת").

وتنبع القاعدة المذكورة أعلاه من الخوف من أن تصدر قرارات متضاربة من قبل محكمتين مختلفتين (انظر بويرز، ص 1253). لذا، إذا رفضت المحكمة الأولى دعوى الطرف، فلا يوجد ما يمنعه، في ضوء القاعدة المذكورة آنفًا، من إثارة دعوى مناقضة في الإجراءات اللاحقة. وبالطبع، عندما يتعلق الأمر بشهادة تتناقض مع شهادة سابقة، فإن هذا التناقض سيضر بمصداقية الشاهد في الإجراءات الثانية، حتى لو لم يتم التوصل إلى أي حكم بناءً على شهادته في الإجراءات الأولى. (في حال التوصل إلى نتيجة، قد يتم تطبيق إيقاف آخر، وهو الإيقاف الجماعي).

أود أن أشير إلى أنني لست مقتنعاً بأن شرط النجاح المسبق سيكون في كل حالة شرطاً لا غنى عنه لتطبيق ضبط النفس القضائي.ومع ذلك، لا حاجة لوضع قواعد بشأن هذه المسألة، لأن هذا الشرط مستوفى في الحالة الحالية، كما سيتم توضيحه الآن.

يرجى ملاحظة أنه في نهاية هذا القرار، تقرر المحكمة أن قبول الدعوى في الإجراءات السابقة لن يكون ذا صلة لغرض المطالبة بالمنع القضائي في الإجراءات اللاحقة.

ختاماً

إن ادعاء الصمت القضائي هو دعوى قضائية مهم ومفيد، والغرض منه هو منع أحد المتقاضين، أو طرف ذي صلة به، من تقديم مطالبات مختلفة أو متعارضة في إجراءين مختلفين.

يُطبّق الصمت القضائي أيضاً بموجب واجب حسن النية. يجب على الأطراف التصرف بحسن نية تجاه المحكمة والطرف الآخر، وعدم إساءة استخدام الإجراءات القانونية، وتقديم مطالبات متضاربة/مختلفة في دعاوى منفصلة.

توجد سوابق قضائية واسعة النطاق بشأن مسألة الصمت القضائي، وتحديداً متى وتحت أي ظروف ينطبق هذا الادعاء. يُنصح بالاطلاع على سوابق المحكمة العليا ذات الصلة، لأن هذا الحكم ملزم للمحاكم الأخرى.