تعديل الحكم – هل من الممكن تعديل الحكم بعد إرساله إلى الأطراف؟

إن تصحيح الحكم إجراء غير عادي للغاية ونادر الحدوث لأن نقطة البداية هي أنه إذا كان هناك خطأ في الحكم، فيجب تقديم استئناف إلى المحكمة العليا (على سبيل المثال، إذا كان حكمًا صادرًا عن محكمة الصلح، فيجب تقديم الاستئناف إلى المحكمة الجزئية).

ومع ذلك، هناك عدد من الحالات التي يمكن فيها طلب تصحيح الحكم حتى بدون تقديم استئناف.

تعديل الحكم وفقاً لأحكام القانون

שופט רשאי להורות על תיקון פסק דין במקרים בהם מדובר בטעויות זניחות, כגון טעות סופר. עניין זה קבוע בסעיף 81 לחוק בתי המשפט [נוסח משולב], תשמ"ד – 1984, אשר קובע כך:

(א) מצא בית משפט כי נפלה טעות בפסק דין או בהחלטה אחרת שנתן, רשאי הוא, תוך עשרים ואחד ימים מיום נתינתם, לתקנם בהחלטה מנומקת, ורשאי הוא לשמוע טענות בעלי הדין לענין זה; לענין זה, "טעות" – טעות לשון, טעות בחישוב, פליטת קולמוס, השמטה מקרית, הוספת דבר באקראי וכיוצא באלה.

(ب) يجوز للمحكمة، بموافقة الأطراف، أن تقرر في أي وقت أي تعديل على حكم أو قرار آخر أصدرته.

(ج) إذا تم تعديل حكم أو قرار آخر على النحو المذكور في الفقرة الفرعية (أ)، فسيتم اعتبار تاريخ قرار التعديل، لأغراض الاستئناف، هو تاريخ إصدار الحكم أو القرار الآخر.

(د) لا يجوز استئناف القرار الصادر بموجب الفقرة (أ) إلا عن طريق استئناف الحكم أو القرار الآخر.

ينبغي مراعاة حالتين مختلفتين عند النظر في طلب تعديل الحكم. إذا كان الطلب يتعلق بالتعديل الحكم يجوز لأحد الأطراف، دون موافقة الطرف الآخر، تقديم طلب لتعديل الحكم خلال 21 يومًا من صدوره. بعد ذلك، لا يحق للمحكمة إصدار أمر بتعديل الحكم. وفي جميع الأحوال، يقتصر التعديل في هذه الحالة على نوع محدد، أي لا يشمل تعديل جميع بنود الحكم، بل يقتصر على تصحيح الأخطاء التي قد تكون من قبيل الخطأ الحسابي أو السهو غير المقصود، وما شابه ذلك.

من ناحية أخرى، إذا كان هناك اتفاق من كلا الطرفين على الحكم، فإنه بناءً على طلبهم، يمكن تعديل أي شيء في الحكم في أي وقت، دون تقديم استئناف إلى محكمة أعلى.

إذا تم تعديل الحكم لأي سبب من الأسباب، يجوز للأطراف تقديم استئناف وفقًا للمواعيد النهائية المحددة في اللوائح (تختلف المواعيد النهائية لتقديم الاستئنافات باختلاف الإجراءات القانونية).

يرجى ملاحظة أن تعديل الحكم ليس هو نفس الوضع الذي يتطلب إلغاء الحكم (على سبيل المثال: في حالة عدم وجود دفاع أو في حالة عدم حضور جلسة الاستماع). لا يمكن طلب تعديل الحكم حتى في حالة منح المحكمة صحة حكم التسوية بين الطرفين. يتطلب إلغاء حكم أو فسخ اتفاقية تسوية اكتسبت قوة الحكم إجراءً قانونيًا مختلفًا تمامًا (يتطلب هذا أحيانًا تقديم طلب). دعوى مدنية (جديد) يجب عليك استشارة محامي المطالبات في هذه الحالات.

موقف المحكمة بشأن مسألة تعديل الحكم

أدت أحكام المحكمة إلى توسيع طفيف لأحكام المادة 81 قانون المحاكم وقد قرروا أن هناك حالات إضافية يكون فيها للمحكمة الحق في إصدار أمر بتعديل الحكم في مسائل مختلفة.

אחד מאותם מקרים הוא כאשר בית המשפט ביצע את התיקון עוד באותו היום שבו ניתן פסק הדין. בעניין זה נפסק על ידי בית המשפט העליון בבר"ם 5720/05 יוסף גופר כונס הנכסים נ' הוועדה המקומית לתכנון ובניה פתח תקווה (פסק דין מיום 5.8.2007), בין היתר, כך:

נוכח התאימות שבין אופיין ותחומי התפרשותן של הטעויות אליהן התייחס ההסדר הקודם שבתקנה 486 לאלה שאליהן מתייחס ההסדר המחליף הקבוע בסעיף 81(א) לחוק בתי המשפט, יפים דברים אלה גם בבואנו לפרש את הוראת סעיף 81(א) הנ"ל ואת סוגי הטעויות הניתנים לתיקון על פיה.

הנה כי כן, סמכות התיקון הנתונה לבית המשפט מכוח סעיף 81(א) לא נועדה לאפשר תיקונים מהותיים ש"אינם אלא מסווה לכתיבת פסק-דין חדש" (עניין יוסיפוב, 671), זאת נוכח עקרון היסוד בשיטתנו המשפטית לפיו פסק דין שניתן מהווה סוף פסוק ("גמר מלאכה" – Functus Officio) מבחינת בית המשפט שנתן אותו. עקרון זה נועד להגשים ערכים של ודאות וסיום מחלוקות ולאפשר פעילות תקינה של המערכת השיפוטית והוא משמיע לנו כי תיקונים מהותיים בפסק דין או בהחלטה ניתן לבצע "אך על דרך של ערעור או עד שבית המשפט לא קם מכס המשפט ביום שבו ניתנה ההחלטה, שאז עדיין נמצא בחזקתו העניין שטיפל בו"

هل يحق للمحكمة أن تأمر بتعديل الحكم وأن تحكم بتكاليف التقاضي؟

يحق للطرف الفائز في الدعوى القضائية استرداد التكاليف القانونية وأتعاب المحاماة. في بعض الأحيان، لا تتناول أحكام المحاكم مسألة التكاليف القانونية وأتعاب المحاماة، مما يثير التساؤل حول إمكانية طلب تعديل الحكم ليتناول هذه المسائل (عادةً ما يكون الطرف الفائز مهتمًا بذلك نظرًا لأهمية المبالغ المتنازع عليها).

وفي هذه المسألة، أصدرت المحكمة العليا حكمها المذكور أعلاه على النحو التالي:

هل يجوز تعديل حكمٍ كالحكم الصادر في القضية المعروضة أمامنا، والذي أغفل تمامًا مسألة الرسوم والمصاريف، بموجب المادة 81 من قانون المحاكم، بحيث يُضاف إليه إشارة صريحة إلى هذه المسألة؟ كما سيتبين لاحقًا، نجد في سوابق هذه المحكمة أحكامًا متفرقة حول هذه المسألة، ولكن ينبغي أولًا التأكيد على ضرورة التمييز بوضوح بين القضية المعروضة أمامنا والقضايا التي أبدت فيها المحكمة رأيها في مسألة الرسوم والمصاريف دون البتّ فيها. فالقضايا الأخيرة هي حالات اعتراض واضحة على مسألة جوهرية، وقد سبق أن حُكم فيها بعدم جواز تصحيح الخطأ بموجب المادة 81(أ) من قانون المحاكم، وأن السبيل الوحيد المتاح للمتقاضي للاعتراض فيها هو تقديم استئناف أو طلب الإذن بالاستئناف، حسب مقتضى الحال.

…

לטעמי, אין כל מניעה להשקיף על חוסר התייחסות לשאלת שכר טרחה והוצאות בפסק דין כעל השמטה מקרית הניתנת לתיקון על ידי בית המשפט שנתן את פסק הדין, מכוח סעיף 81(א) לחוק בתי המשפט. גישה זו יש בה היגיון נוכח החובה המוטלת על בית המשפט לפי תקנה 511(א) לתקנות סדר הדין האזרחי, התשמ"ד-1984 להחליט בתום הדיון בשאלת שכר הטרחה והוצאות המשפט וכלשון התקנה: "בתום הדיון, בכל הליך, יחליט בית המשפט או הרשם, לענין שלפניו, אם לחייב בעל דין בתשלום أتعاب المحامي והוצאות המשפט (להלן – הוצאות) לטובת בעל דין אחר, אם לאו".

لذا، يُفترض أن المحكمة ستنظر في هذه المسائل في أي قرار قضائي يُعرض عليها، وأن عدم قيامها بذلك نابع من تشتت انتباهها. وعليه، أرى أن صمتها يُمكن تفسيره على أنه سهو غير مقصود يُمكن تصحيحه بموجب المادة 81 (أ) من قانون المحاكم، وليس مسألة جوهرية تستدعي تقديم استئناف.

…

זאת ועוד, סיווג הפסיחה על שאלת שכר הטרחה או ההוצאות בפסק דין כ"השמטה מקרית" רצוי הוא גם מטעמים של מדיניות משפטית. אכן, נראה כי מן הראוי לאפשר לבית המשפט אשר נמנע מלהתייחס לשאלה זו לבאר מהי עמדתו בה כמי שדן בתיק וכמי שיש לו בשל כך יתרון מובנה לבחינת השיקולים הרלוונטיים לצורך כך ובהם למשל אופן ניהול הדיון על ידי בעלי הדין (ראו תקנה 512(ב) לתקנות סדר הדין האזרחי, התשמ"ד-1984). זאת ועוד, השלמת ההתייחסות לשאלת שכר הטרחה וההוצאות על דרך של תיקון טעות לאחר שזו לא מצאה את מקומה בפסק הדין או בהחלטה, יש בה כדי לייעל את ההליך המשפטי ולחסוך בהליכי ערעור שכל עניינם בסוגייה זו בלבד.

بمعنى آخر، وفقًا لحكم المحكمة العليا، عند تقديم طلب لتعديل حكم يتعلق بالتكاليف القانونية وأتعاب المحاماة، يجب التمييز بين حالتين. الحالة الأولى هي عندما تناقش المحكمة مسألة التكاليف القانونية وأتعاب المحاماة كجزء من الحكم وتقرر عدم منحها - في هذه الحالة، لا يوجد سبب لطلب تعديل الحكم، وبدلاً من ذلك، يجب تقديم استئناف.

من جهة أخرى، في الحالات التي لم تتناول فيها المحكمة مسألة التكاليف القانونية وأتعاب المحاماة، يمكنك طلب تعديل الحكم ليتناول هذه المسائل، ولا داعي للاستئناف. مع ذلك، يُرجى ملاحظة أنه يمكنك طلب تعديل الحكم والمطالبة بالتكاليف القانونية وأتعاب المحاماة، ولكن في الحكم المعدّل، ستخلص المحكمة إلى أنك غير مستحق لها. في هذه الحالة، لا يمكنك طلب تعديل الحكم مرة أخرى، بل يجب عليك تقديم استئناف.

من المهم معرفة أنه وفقًا لحكم المحكمة العليا، لن يكون هناك مبرر في كل قضية لإصدار أمر بتعديل الحكم أو مبرر للنظر فيه. تقديم استئناف إذا رفضت المحكمة طلبك في هذا الشأن، وخاصة إذا كان من الواضح من قراراتها السابقة أنها تناولت مسألة المصاريف القانونيةومن هذا يمكن استنتاج أن القاضي لم ينس أن يحكم بالتكاليف القانونية ولكنه قرر ببساطة أنه لا يوجد مبرر لذلك.

בעניין זה נפסק על ידי בית המשפט במסגרת רע"א 7162/22 ארז עמר נ' טל קרמן (פסק דין מיום 26.1.2023), בין היתר, כך:

אכן, כפי שנקבע בעבר בפסיקתו של בית משפט זה, אם הורה שופט על סיום ההליך מבלי לדון במפורש בשאלת ההוצאות, הדבר עשוי לנבוע מהשמטה מקרית ובלתי מודעת הניתנת לתיקון כטעות סופר (ראו והשוו: ע"א 576/81 בן שמעון נ' ברדה, פ"ד לט(2) 589, 590 (1985); ר"ע 577/86 זרד נ' שאול, פ"ד מ(4) 113, 114 (1986)). אולם, לא כך תמיד. في حالتنا، تُظهر مراجعة قرارات محكمة الصلح أن مسألة التكاليف لم تفلت من اهتمامها، بل إن كلا القرارين يشيران صراحة إلى مسألة التكاليف.: כך בהחלטה מיום 3.4.2022 נכתב כי "ככל שהתובע [המערער] ימשיך במנהגו… ישקול בית-המשפט חיובו בהוצאות לצד שכנגד ולאוצר המדינה".

כמו כן, אף בסופה של ההחלטה מיום 28.4.2022, בה דחה את השגות המשיבים, נכתב "לפנים משורת הדין, אין חיוב בהוצאות". דברים אלו מלמדים אותנו כי סוגיית הוצאות המשפט עמדה לנגד עיניו של בית משפט השלום במועד כתיבת כל אחת מן ההחלטות לעיל, ואזכיר כי פסק הדין החלקי, אשר מורה על מתן חשבונות, נפסק לזכות המערער. لذلك، أعجبنا بأن عدم صدور حكم بشأن التكاليف في محكمة الصلح كان نتيجة قرار واعٍ، وليس نتيجة إغفال عرضي ناتج عن تشتت الانتباه.

ختاماً

هناك حالات يمكن فيها تعديل الحكم دون تقديم استئناف إلى محكمة أعلى، ولكن هذه عادة ما تكون حالات تتعلق بتصحيح خطأ كتابي أو مسألة التكاليف القانونية وأتعاب المحاماة.

يُعدّ تعديل الحكم طلبًا استثنائيًا، ويجب تقديمه خلال المدة المحددة في المادة 81 من قانون المحاكم. وفي حال اتفاق الأطراف على تعديل الحكم، لا يقتصر التعديل على مسألة معينة، ويجوز طلبه في أي وقت.

أسئلة مثيرة للجدل بشأن تعديل حكم قضائي