إقرار أحد الأطراف في القانون المدني - ما هو، وهل يمكن سحب هذا الإقرار؟

ما هو إقرار أحد الأطراف في القانون المدني؟

إن إقرار أحد الأطراف في القانون المدني هو بيان أو وثيقة نيابة عن أحد الأطراف تشكل إقراراً ببعض الأمور في القضية.

سنوضح ذلك بمثال: هناك نزاع مالي بين شالوم وموشيه وصل إلى المحكمة. يدّعي شالوم في سياق مطالبة قدّم نيابةً عنه إقراراً بأنه أقرض موشيه مليون شيكل. كجزء من الدفاع رُفعت الدعوى نيابةً عن موشيه، لكنها رُفضت وزُعم أنها غير صحيحة. استمرت إجراءات المحكمة ووصل الطرفان إلى جلسة الاستماع لتقديم الأدلة، حيث استُجوب موشيه بشأن ادعاءاته. فجأةً، اعترف موشيه في الجلسة بأنه تلقى مليون شيكل من سلام. يُعد هذا الاعتراف بمثابة إقرار من أحد المتقاضين.

وفقًا للمثال نفسه، سيكون من الممكن أيضًا الحصول على اعتراف أحد الأطراف بطريقة أخرى - على سبيل المثال، إذا قدم شالوم مراسلات مع موسى كتب فيها موسى وأكد أنه قد استلم الأموال بالفعل.

بمعنى آخر، من المهم أن نفهم أن مسألة إقرار أحد الأطراف في القانون المدني لا تتعلق فقط بالتصريحات الشفوية ولكن أيضًا بالوثائق المكتوبة، وأن إقرار أحد الأطراف يمكن أن يكون تصريحًا تم الإدلاء به أثناء جلسة استماع في المحكمة أو خارج قاعة المحكمة.

בעניין זה בית המשפט העליון קבע כך (ע"א 7003/99 מרינה ראמי נ' סהר חברה לביטוח, פסק דין מיום 8.11.2001):

إن كلمات المستأنف بمثابة اعتراف من أحد المتقاضين خارج أسوار المحكمة. يجوز تقديم الأدلة المتعلقة باعتراف أحد الأطراف خارج قاعة المحكمة كاستثناء من القاعدة التي تحظر قبول الأدلة. أقوال متداولةفي المحاكمات الجنائية، يتم أيضاً تقديم أدلة على ما قاله المتهم خارج قاعة المحكمة كاستثناء للقاعدة التي تحظر شهادة السماع.

لا يُنظر إلى اعتراف أحد المتقاضين خارج قاعة المحكمة على أنه اعتراف رسمي، بل هو دليل من بين أدلة أخرى يمكن للمتقاضين المعارضين الاعتماد عليها. (למשל, ע"א 279/89 "הסנה" חברה ישראלית לביטוח בע"מ נ' דמתי [1]). המערער, שטען טענת "היעדר זיכרון", ממילא לא הכחיש את אמירת הדברים. הוא לא חשף עצמו לחקירה עליהם. הוא גם לא נתן לדברים הסבר כלשהו. הדברים עומדים אפוא כפשוטם ומדברים בעד עצמם.

هل من الممكن التراجع عن تصريح أو وثيقة تشكل إقراراً من أحد الأطراف؟

قد تنشأ أحيانًا حالة يرغب فيها أحد الأطراف في التراجع عن أقواله. لنعد إلى مثالنا - لنفترض أن موشيه يريد التراجع عن اعترافه في جلسة استماع بأنه استلم مليون شيكل كدفعة. يجوز التراجع عن اعتراف أي طرف، ولكن يجب أن يتم ذلك وفقًا للقواعد التي أقرها حكم المحكمة العليا.

בעניין זה בית המשפט העליון פסק כך (רע"א 3487/13 אחמד נעימה נ' ד"ר יהודית מנליס, פסק דין מיום 10.6.2013):

שנית, בית המשפט המחוזי הסיק קיומה של הודאת בעל דין בהסתמך על כתב ההגנה המקורי מטעם המבקשים (ואליאס), ועל ראיות נוספות. המבקשים טוענים (סעיף 31 לבקשה), כי גם אם ניתן להסיק קיומה של הודאת בעל דין ממסמכים אלה, הנה בית משפט השלום התיר להם לחזור מהודאתם, בהתאם לתקנה 104 לתקנות סדר הדין האזרחי, תשמ"ד-1984. נטען, כי "כתב ההגנה המתוקן ברור לחלוטין ולא ניתן לטעון בגינו כי קיימת הודאת בעל דין".

גם בסוגיה זו לא נמצא מקום להתערבות בפסק דינו של בית המשפט המחוזי (אשר ביטל את קביעתו של בית משפט השלום – פסקה י"ט לפסק דינו). תקנה 104 מאפשרת לבית המשפט להתיר לבעל דין לחזור בו מהודאתו. ואולם, על בתי המשפט לנקוט זהירות מרובה בעשיית שימוש בשיקול דעתם לאפשר חזרה מהודאה. וכבר נאמר, כי על הטוען לחזרה מהודאה לשכנע "את בית המשפט בעדות או בתצהיר כי ההודאה נתנה בטעות או מתוך תרמית או שלא מרצון חפשי, או לא מדעת, או שתכנה אינו אמת" (ע"א 375/84 עדן נ' אל פאגורי, פ"ד מב(4) 226, 238 מפי השופטת נתניהו).

ועוד נאמר שם, בעמ' 239, כי "ההסתמכות על ההוראה הדיונית המאפשרת לנתבע לתקן את הגנתו ללא נטילת רשות בעקבות תיקון כתב התביעה, אין בכוחה לגבור על הדין המהותי החולש על כוחה של הודאה ועל הצורך ברשות בית המשפט לחזרה ממנה". הנה, גם אם נצא מתוך הנחה כי בכתב ההגנה המתוקן העלו המבקשים טענות שונות מן הנטען בכתב ההגנה המקורי, לא היה בכך כדי להצדיק את חזרתם מהודאה.

أي أنه من الممكن التراجع عن الاعتراف، لكن ذلك يخضع لتقدير المحكمة، التي لن تُسرع في الموافقة عليه. في هذه الحالة، يتعين على الشخص الذي أدلى بالاعتراف إقناع المحكمة بأنه أدلى به عن طريق الخطأ أو نتيجة غش، وليس بإرادته الحرة، وأن مضمون الاعتراف غير صحيح على أي حال. هذه عقبة ليست بالهينة، وقد لا يكون من الممكن تجاوزها دائمًا. في مثل هذه الحالات، محامي مدني حسنًا، لا يمكن أن يكون ذلك مفيدًا دائمًا.

האם כל אמירה "לא טובה" היא בגדר הודאת בעל דין במשפט אזרחי?

חשוב להבין שלא כל אמירה "לא טובה" שאמר בעל הדין מחוץ לכותלי בית המשפט היא בגדר הודאת בעל דין. לעיתים הדברים נאמרו כתוצאה מטעות או מהבנה שגויה של המציאות. אין זה אומר שמתעלמים מאמירה זו, אלא שמתייחסים אליה לעוד ראיה שעל בית המשפט יהיה לדון בה ולהכריע לגביה.

בעניין זה בית המשפט העליון קבע כך (ע"א 279/89 הסנה חברה ישראלית לביטוח נ' שלום דמתי, פסק דין מיום 27.6.1993):

إنه قانون مستقر، ليس كل تصريح يصدر عن أحد المتقاضين بشأن التزامه، في مسألة متنازع عليها في المحاكمة، بمثابة إقرار. (בעובדה או בזכות) שבעל הדין נתפס עליה. אבן הבוחן המסורתית היא, שרק הודאה "פורמאלית" (או "משפטית"), הנכללת בכתבי הטענות או הנמסרת בגדר הליך דיוני המיועד לכך (כגון: בתשובה לדרישה להודות בעובדות או בהצהרה מפורשת במהלך הדיון), מובילה לצמצום המחלוקת ופוטרת את בעל הדין שכנגד מהבאת ראיות להוכחת עמדתו בנושא ההודאה.

מהודאה כזאת אין בעל דין רשאי לחזור בו, אלא ברשות בית המשפט ובתנאים שיקבע לכך (תקנה 104 לתקנות סדר הדין האזרחי, תשמ"ד-1984). רשות כזאת עשויה, לרוב, להינתן על יסוד הטענה שההודאה נעשתה בטעות (ראה י זוסמן, סדרי הדין האזרחי (אמינון, מהדורה 6, בעריכת ש לוין, 1990) 430). כן עשויה להישמע (אם תיאמן) הטענה, "כי ההודאה ניתנה בטעות או מתוך תרמית או שלא מרצון חופשי או לא מדעת, או שתוכנה אינו אמת" (כלשון השופטת נתניהו בע"א 375/84 ד' עדן בשם עיזבון המנוח א' עדן ז"ל נ' מ' אל פאגורי ואח' [1], בעמ' 238).

התבטאות אחרת של בעל דין, לרבות עדותו שתוכנה מנוגד לעניינו או תומך בצדקת עמדתו של בעל הדין היריב, אינה נתפסת כהודאה "פורמאלית", אלא (כביטויו של השופט הלוי בע"א 211/63 יחזקאל נ' א' קלפר ואח' [2], בעמ' 572) כ"ראיה כשאר הראיות ובין שאר הראיות", שבידי בעל הדין היריב להסתמך עליה (ראה א' הרנון, דיני ראיות (המכון למחקרי חקיקה ולמשפט השוואתי על שם הרי סאקר, כרך ב, תשל"ז) 59, וסיכומו של השופט גולדברג בע"א 728/81 חלבי נ' עיזבון המנוח מועין חלבי ואח' [3], בעמ' 482).

משמעות הדבר היא, שאם הובאו במשפט גם ראיות אחרות, התומכות בעניינו של בעל ההודאה (אף כי שונות הן מעדותו שלו או אף סותרות אותה), בידי בית המשפט, אם שוכנע באמיתותן, להעדיפן על פני עדותו (ראה: ע"א 211/63 [2] הנ"ל, בעמ 573ואילך; דברי השופט (לימים הנשיא) י כהן בע"א 724/70, 737חמדאן נ' יוסף ואח' וערעור שכנגד [4], בעמ' 788).

ختاماً

قد يكون إقرار أحد الأطراف تصريحًا يُدلى به خارج قاعة المحكمة، أو أثناء جلسة استماع، أو بيانًا مكتوبًا في مذكرات أحد الأطراف. وعادةً ما يكون إقرارًا من الطرف الآخر بادعاء ما، مما يُغنيه عن إثباته (لأن المسألة لم تعد محل نزاع في ضوء هذا الإقرار).

لن يتم قبول كل اعتراف كاعتراف من قبل أحد الأطراف، وفي بعض الأحيان يكون تصريح أحد الأطراف بشأن مسألة يتصرف فيها نيابة عن نفسه بمثابة دليل واحد من بين جميع الأدلة التي سيتعين على المحكمة مناقشتها والبت فيها.

في حالات استثنائية للغاية، يجوز لأحد الأطراف أن يطلب سحب اعترافه، ويجوز للمحكمة أن توافق على هذا الطلب.

الأسئلة الشائعة المتعلقة بقبول طرف ما