ما هي النية الحسنة؟
حسن النية معيارٌ للسلوك. عندما نقول إنه يُتوقع من شخص ما أن يتصرف بحسن نية، فإننا نعني أنه يُتوقع منه أن يتصرف بطريقة عادلة ومقبولة.
من ناحية أخرى، إذا قيل إن شخصًا ما تصرف بسوء نية، فهذا يعني أن ذلك الشخص تصرف بطريقة غير عادلة أو غير مقبولة أو غير نزيهة. إساءة من أي حق يحق له الحصول عليه.
على سبيل المثال: لنفترض أن مشتريًا وبائعًا لشقة اتفقا على أن يتم دفع ثمن الشقة بحلول الساعة 12:00، وإذا لم يدفع المشتري في الوقت المحدد، فسيكون ملزمًا بالدفع. التعويض المتفق عليه يُفترض أن يكون المبلغ المدفوع 10% من قيمة الشقة. في الواقع، دفع المشتري في تمام الساعة 12:30. ظاهريًا، يكون المشتري قد خالف الاتفاق، ويحق للبائع المطالبة بتعويض قدره 10% من قيمة الشقة. مع ذلك، قد يُعتبر تقديم مطالبة بتعويض مالي لمجرد تأخير لمدة 30 دقيقة فقط سوء نية، بل وحتى إساءة استخدام الإجراءات القانونيةهناك احتمال كبير في هذه الظروف أن يتم رفض المطالبة، بل وقد يُتهم البائع بـالمصاريف القانونية (على الرغم من أنه ليس كذلك) خرق العقد).
حسن النية في تنفيذ العقد
סוגיית חובת תום לב בדיני חוזים מוסדרת בשני סעיפים: סעיף 12 וסעיף 39 לחוק החוזים (חלק כללי), תשל"ג-1973.
تنص المادة 12 على ما يلي:
حسن النية في المفاوضات
12. (أ) في المفاوضات التي تسبق إبرام العقد، يجب على الشخص أن يتصرف بطريقة مقبولة وبحسن نية.
(ب) يكون الطرف الذي لم يتصرف بطريقة مقبولة وبحسن نية مسؤولاً أمام الطرف الآخر عن التعويض عن الضرر الذي لحق به نتيجة للمفاوضات أو إبرام العقد، وذلك وفقاً لأحكام المواد 10 و13 و14. قانون العقود (תרופות בשל הפרת חוזה), תשל"א-1970, יחולו בשינויים המחוייבים.
وتنص المادة 39 على ما يلي:
وجود حسن النية
39. عند أداء التزام ناشئ عن عقد، يجب على المرء أن يتصرف بطريقة مقبولة وبحسن نية؛ وينطبق الشيء نفسه على ممارسة حق ناشئ عن عقد.
بينما تتناول المادة 12 من قانون العقود حسن النية قبل إبرام العقد، تتناول المادة 39 منه تنفيذ العقد بحسن نية، أي في مرحلة لاحقة لإبرامه. وفي كلتا الحالتين، يؤكد قانون العقود على أهمية مبدأ حسن النية في جميع مراحل العقد.
الأضرار التي يمكن المطالبة بها نتيجة الإخلال بحسن النية في تنفيذ العقد
إن حكم المحكمة العليا هو حكم ملزم للإدارات القانونية الأخرى، ولذلك من المهم أن يكون المرء على دراية بهذه الأحكام.
سبق أن طُلب من المحكمة العليا النظر في هذا النوع التعويض الذي يجوز للشخص المتضرر من الإخلال بواجب حسن النية أن يطالب به. בעניין זה נקבע במסגרת ע"א 4832/23 אל מול הים בע"מ נ' עיריית בת ים, בין היתר, כך:
הסעד הבסיסי אותו מעניק סעיף 12(ב) לחוק החוזים בגין הפרת חובת תום הלב בשלב הטרום חוזי הוא סעד של "פיצוי שלילי" – פיצויי הסתמכות. פיצויים כאלה נועדו להחזיר את הנפגע למצבו אילו לא היה נכנס למשא ומתן או אלמלא בוצעה כלפיו התנהגות חסרת תום לב.
כך למשל, צד למשא ומתן שהוציא כספים במסגרת משא ומתן (למשל שילם דמי תיווך או שמאות), אך המשא ומתן לא הבשיל לכדי חוזה עקב חוסר תום לב של הצד השני – יהיה זכאי לפיצויים שיחזירו אותו למצב בו היה אילולא נכנס למשא ומתן (קרי – להחזר הוצאותיו במסגרת המשא ומתן. ע"א 230/80 פנידר, חברה להשקעות פתוח ובנין בע"מ נ' קסטרו, פ"ד לה(2) 713, 727 (1981); גבריאלה שלו ואפי צמח דיני חוזים 136-124 (מהדורה רביעית 2019) (להלן: שלו וצמח); דניאל פרידמן ונילי כהן חוזים 744-731 (כרך א, מהדורה שנייה 2018)).
אולם, במקרים נדירים הכירה הפסיקה גם באפשרות של "פיצוי חיובי" – פיצויי קיום בגין חוסר תום לב במשא ומתן. פיצויים כאלה מגנים על אינטרס הציפייה של מי שנפגע, והם נועדו להחזיר את הנפגע למצב בו היה אילו החוזה היה מתקיים (ע"א 6370/00 קל בנין בע"מ נ' ע.ר.מ. רעננה לבניה והשכרה בע"מ, פ"ד נו(3) 289 (2002) (להלן: עניין קל בניין); ע"א 8143/14 חלפון נ' בנק דיסקונט למשכנתאות בע"מ, פסקאות 17-15 לפסק דינו של השופט נ' הנדל [נבו] (29.1.2017) (להלן: עניין חלפון); שלו וצמח, בעמודים 137-136).
פסיקת פיצויי קיום בקשר עם חוסר תום לב במשא ומתן ולפני שהצדדים התקשרו בקשר חוזי היא נדירה בשל חופש החוזים של הצדדים, קרי החירות שלהם לבחור ולהחליט האם להתקשר בהסכם אם לאו. משום כך, בית המשפט אינו מעוניין בדרך כלל "להשלים את החסר" ולחתום בשם צדדים על חוזה שהם לא היו מעוניינים בו.
סעד כזה מעורר אפוא קושי עקרוני, לאור עקרון חופש החוזים המקנה לצדדים במשא ומתן את "חופש הנסיגה" עד לרגע האחרון. מתן סעד כזה עלול להרתיע צדדים מלקיים משא ומתן מלכתחילה, או להפעיל לחץ על צדדים שכבר נמצאים במשא ומתן – להתקשר בהסכם בניגוד לרצונם. זאת ועוד. סעד של פיצויי קיום עשוי לחייב את בית המשפט בהשלמת מידע שלא קיים בפניו: אודות השאלה האם אלמלא חוסר תום הלב, היה החוזה משתכלל בסופו של דבר; ואם כן – באילו תנאים.
لذا، لا يُمنح التعويض عن نفقات المعيشة إلا في الحالات التي تصل فيها المفاوضات إلى مرحلة متقدمة بحيث يتضح مضمون العقد الذي كان سيُوقع، ولكن لم يتم إبرام العقد نهائيًا بسبب عدم حسن نية أحد الطرفين. في هذه الحالة، يعني وضع الطرفين في الوضع الذي كانا سيؤولان إليه لو لم يُخلّ بواجب حسن النية، منح تعويض عن نفقات المعيشة. (قضية كيل بينيان، في الصفحات 300-302؛ قضية هالفون، في الفقرة 16 من حكم القاضي ن. هيندل؛ شاليف وتزيماخ، في الصفحات 136-143).
…
כאמור, אני סבורה שאין להתערב גם במסקנתו של בית משפט קמא לחייב את אהרוני באופן אישי בסכום הפיצוי. הלכה פסוקה היא שהחובה לנהל משא ומתן בתום לב לפי סעיף 12 לחוק החוזים, חלה על כל צד למשא ומתן ולא רק על מי שהופך בסופו של יום לצד לחוזה. בפרט, החובה לנהוג בתום לב עשויה לחול גם על אורגנים ונושאי משרה בתאגידים. הפרה מודעת של חובת תום הלב על ידי אורגן או נושא משרה, עשויה להוביל לכך שתוטל עליו אחריות אישית (ד"נ 7/81 פנידר, חברה להשקעות פתוח ובנין בע"מ נ' קסטרו, פ"ד לז(4) 673 (1983); ע"א 313/08 נשאשיבי נ' רינראוי, פ"ד סד(1) 398, 423-420 (2010); שלו וצמח, בעמודים 113-112).
ينطبق واجب حسن النية أيضاً على الإجراءات القضائية (وليس فقط في قانون العقود).
החובה לנהוג בצדדים להליך המשפטי בתום לב ובדרך מקובלת הוכרה גם כן בפסיקתו של בית המשפט העליון. שימוש לרעה בהליכי משפט, לדוגמה, הוכר כהפרה של חובת תום הלב. כך לדוגמה נקבע על ידי בית המשפט העליון במסגרת רע"א 7770/21 אימן מרעי נ' אחמד בריה:
على الرغم من أن هذا تشريع ثانوي جديد نسبياً، كما هو معروف، فإن حظر إساءة استخدام الإجراءات القانونية ليس جديداً. هذا حظر ينبع من مبدأ حسن النية، وهو مبدأ أساسي في نظامنا، وله غرضان: على المستوى العام - للحفاظ على نزاهة ونقاء العملية القضائية، وعلى المستوى الخاص - لمنع النتائج غير العادلة بين المتقاضين أمام المحاكم. (בש"א 6479/06 בנק דיסקונט לישראל בע"מ נ' שנפ, פסקה 5 (15.1.2007)).
בפסק דין אחר של בית המשפט נקבע בעניין חובת תום הלב כך (רע"א 7430/17 אופק א. אחזקות (2005) בע"מ נ' יוסף זינגר):
"עקרון תום הלב מטיל על בעלי דין לנהוג בהגינות וביושר האחד כלפי השני … בעלי דין אינם בוחרים, במובן החוזי, להימצא במסגרתו של ההליך המשפטי … אולם מרגע שהם באים בין כתלי בית המשפט עליהם לנהוג בהגינות ויושר האחד כלפי השני, וכן כלפי המערכת השיפוטית הפועלת לשם בירור הסכסוך בין בעלי הדין.
إن القوانين التي تنظم الإجراءات القانونية تُنظّم بالفعل "قواعد اللعبة"، لكن القانون لا يقتصر عليها. فواجب حسن النية في سياق التقاضي يُلزم الأطراف بالسعي إلى توضيح النزاعات القائمة بينهم، إلى جانب حقوقهم في التقاضي، وعدم استغلالها لتحقيق مكاسب تتجاوز الغاية من هذه الحقوق." (ההדגשה שלי-ע'ב') (רע"א 8467/06 אבו עוקסה נ' בית הברזל טנוס בע"מ, פסקאות 25-23 (8.7.2010); כן ראו: ע"א 3496/15 בבלפור נ' גבעת מרום בע"מ, פסקה 9 (17.1.2017)).
لذلك، فإن ادعاء التقادم الذي أثاره مقدمو العطاءات في هذه الحالة معيب بسبب انعدام حسن النية الإجرائية ويجب رفضه.
ختاماً
إن واجب حسن النية هو واجب التصرف بنزاهة تجاه الطرف الآخر، وعدم إلحاق أي ضرر به. وقد يؤدي الإخلال بهذا الواجب إلى وضعٍ يُخوّل الطرف المتضرر المطالبة بتعويض عن جميع الأضرار التي لحقت به، بل وحتى عن جميع الأموال التي كان سيحصل عليها لو تم تنفيذ العقد (التعويضات المقطوعة).
ينص قانون العقود على واجب التصرف بحسن نية. وتحدد المادتان 12 و39 هذا الواجب خلال مرحلة التفاوض لإبرام العقد، وكذلك بعد إبرام العقد بين الطرفين.
هناك واجب التصرف بحسن نية حتى عند إجراء الإجراءات في المحكمة، وليس فقط في إطار قانون العقود.
